Από την οθόνη στο ντοσιέ – Τα σχολεία στη Σουηδία επιστρέφουν στα βιβλία και λένε «όχι» στο digital learning
Το τελευταίο διάστημα εντείνεται η δημόσια συζήτηση -σε παγκόσμιο επίπεδο- σχετικά με το κακό που μπορεί να προξενήσει η έκθεση των παιδιών στις οθόνες. Στη χώρα μας, για παράδειγμα, ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης αποφάσισε την απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών, με ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2027.
Από την άλλη, η κυβέρνηση της Σουηδίας αποφάσισε να επαναφέρει τα έντυπα βιβλία, το χαρτί και τα στύλο στις σχολικές αίθουσες, με στόχο να αντιστραφεί η η πτώση των επιπέδων ανάγνωσης και γραφής.
Αντιδράσεις στη Σουηδία για την επιστροφή στα αναλογικά μέσα
Ωστόσο, η στροφή προς τα αναλογικά μέσα έχει προκαλέσει αντιδράσεις από εταιρείες τεχνολογίας, εκπαιδευτικούς και επιστήμονες πληροφορικής, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι αυτή η τακτική θα μπορούσε να επηρεάσει τις επαγγελματικές προοπτικές των μαθητών, ακόμη και να πλήξει την οικονομία της σκανδιναβικής χώρας.
Στην πόλη Nacka, βέβαια, λίγο έξω από τη Στοκχόλμη, μαθητές της τελευταίας τάξης ήδη έχουν βγάλει από τις σχολικές τσάντες τους τα laptops και δηλώνουν:
«Τώρα, επιστρέφω συχνά στο σπίτι από το σχολείο με καινούρια βιβλία και χαρτιά», λέει η 18χρονη Sophie. Και εξηγεί ότι ένας καθηγητής «έχει αρχίσει να εκτυπώνει όλα τα κείμενα που χρησιμοποιούμε κατά τη διάρκεια του μαθήματος», ενώ μια ψηφιακή πλατφόρμα μάθησης στα μαθηματικά έχει αντικατασταθεί από διδασκαλία αποκλειστικά με σχολικά βιβλία.
Η εικόνα αυτή έρχεται σε αντίθεση με τη φήμη της Σουηδίας ως μιας από τις πιο τεχνολογικά προηγμένες κοινωνίες της Ευρώπης, χάρη στα υψηλά επίπεδα ψηφιακών δεξιοτήτων και στην ακμάζουσα σκηνή νεοφυών επιχειρήσεων τεχνολογίας.
Σουηδία – Η πρώτη των πρώτων στο digital learning στα σχολεία
Οι φορητοί υπολογιστές έγιναν ευρέως διαδεδομένοι στις σχολικές αίθουσες της Σουηδίας στα τέλη της δεκαετίας του 2000 και στις αρχές της δεκαετίας του 2010. Μέχρι το 2015, περίπου το 80% των μαθητών σε δημόσια, κρατικά χρηματοδοτούμενα λύκεια είχε ατομική πρόσβαση σε μια ψηφιακή συσκευή, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία.
Η υποχρεωτική χρήση tablets στα νηπιαγωγεία εντάχθηκε στο πρόγραμμα σπουδών το 2019, στο πλαίσιο της πολιτικής της προηγούμενης κυβέρνησης υπό την ηγεσία των Σοσιαλδημοκρατών, με στόχο να προετοιμάσει ακόμη και τα μικρότερα παιδιά για μια ολοένα και πιο ψηφιακή επαγγελματική και ιδιωτική ζωή.
Παρόλα αυτά, ο σημερινός δεξιός κυβερνητικός συνασπισμός, που ανέλαβε την εξουσία το 2022, κατευθύνει τη διδασκαλία σε διαφορετική πορεία.
«Προσπαθούμε, στην πραγματικότητα, να περιορίσουμε τις οθόνες όσο το δυνατόν περισσότερο», λέει ο Joar Forsell, υπεύθυνος για θέματα εκπαίδευσης του Φιλελεύθερου Κόμματος.
«Σε μεγαλύτερες ηλικίες στο σχολείο ίσως χρησιμοποιούνται λίγο περισσότερο, αλλά στις μικρότερες ηλικίες, ή γενικά στο σχολείο, δεν πιστεύω ότι θα πρέπει να χρησιμοποιούνται καθόλου οθόνες», συνεχίζει.
Η κυβέρνηση χρησιμοποιεί συχνά το σύνθημα «från skärm till pärm», που ακούγεται εύηχο στα σουηδικά και μεταφράζεται ως «από την οθόνη στο ντοσιέ». Υποστηρίζει ότι τα μαθήματα χωρίς οθόνες δημιουργούν καλύτερες συνθήκες, ώστε τα παιδιά να συγκεντρώνονται και να αναπτύσσουν τις δεξιότητες γραφής και ανάγνωσης.
Από το 2025, τα νηπιαγωγεία δεν είναι πλέον υποχρεωμένα να χρησιμοποιούν ψηφιακά εργαλεία, ενώ δεν δίνονται tablets σε παιδιά κάτω των 2 ετών.
Μάλιστα, αργότερα, μέσα στη χρονιά, σύμφωνα με τις τελευταίες πληροφορίες, πρόκειται να τεθεί σε ισχύ απαγόρευση των κινητών τηλεφώνων στα σχολεία – ακόμη και για εκπαιδευτική χρήση.
Επιστροφή στο βιβλίο με επιχορηγήσεις δισεκατομμυρίων
Τα σχολεία στη Σουηδία έχουν ήδη λάβει περισσότερα από 2,1 δισεκατομμύρια κορώνες σε επιχορηγήσεις για επενδύσεις σε σχολικά βιβλία και οδηγούς εκπαιδευτικών. Επιπλέον, ένα νέο πρόγραμμα σπουδών, που θα ενισχύει τη μάθηση με βάση τα σχολικά εγχειρίδια, αναμένεται να τεθεί σε ισχύ το 2028.
«Το να διαβάζουν πραγματικά βιβλία και να γράφουν σε πραγματικό χαρτί, καθώς και να κάνουν αριθμητικές πράξεις σε πραγματικό χαρτί, είναι πολύ καλύτερο αν θέλεις τα παιδιά να αποκτήσουν τις γνώσεις που χρειάζονται», υποστηρίζει ο Forsell.
Από το digital learning στο παραδοσιακό χαρτί στα σχολεία
Κι αν αναρωτιέσαι πώς άλλαξε ρότα η Σουηδία και πώς αποφάσισε αυτήν τη μεταστροφή από το digital learning στο παραδοσιακό χαρτί και το χειροπιαστό βιβλίο, υπάρχει απάντηση. Η αλλαγή προσέγγισης προέκυψε μετά από διαβούλευση το 2023 με τη συμμετοχή ακαδημαϊκών ερευνητών, εκπαιδευτικών οργανισμών, δημόσιων φορέων και δήμων.
Εκεί, η Dr Sissela Nutley, νευροεπιστήμονας που συνεργάζεται με το Ινστιτούτο Καρολίνσκα στη Στοκχόλμη και που έχει εκφράσει ανησυχίες για τη χρήση ψηφιακών εργαλείων, ανέφερε χαρακτηριστικά: «Υπάρχει μια αυξανόμενη επίγνωση της διαταραχής που προκαλεί η τεχνολογία στις σχολικές αίθουσες».
Η Nutley τόνισε ότι οι μαθητές μπορεί να χάνουν τη συγκέντρωσή τους βλέποντας τι κάνουν τα άλλα παιδιά στις οθόνες. Επεσήμανε, επίσης, ότι πρόσφατη διεθνής έρευνα έδειξε ότι η ανάγνωση κειμένων σε ψηφιακές συσκευές μπορεί να δυσκολεύει τα παιδιά στην επεξεργασία πληροφοριών και ότι η υπερβολική χρήση οθονών μπορεί ακόμη και να επηρεάσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου των μικρότερων μαθητών.
Η ελπίδα της σουηδικής κυβέρνησης και το αρνητικό ρεκόρ
Η κυβέρνηση ελπίζει ότι η επιστροφή σε πιο παραδοσιακές μεθόδους διδασκαλίας θα βοηθήσει στη βελτίωση της θέσης της Σουηδίας στις κατατάξεις PISA (διεθνής έρευνα του ΟΟΣΑ που αξιολογεί τις γνώσεις και δεξιότητες 15χρονων μαθητών σε Μαθηματικά, Φυσικές Επιστήμες και Κατανόηση Κειμένου).
Κι αυτό, γιατί κάποτε η Σουηδία ήταν κορυφαία χώρα στις επιδόσεις, όμως είδε τις βαθμολογίες της να καταρρέουν το 2012 και, μετά από μια σύντομη ανάκαμψη, σημείωσε νέα σημαντική πτώση στα μαθηματικά και την ανάγνωση το 2022.
Ειδικότερα, παρότι εξακολουθεί να βρίσκεται ελαφρώς πάνω από τον μέσο όρο των χωρών του ΟΟΣΑ (Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης), η χώρα είχε χειρότερες επιδόσεις σε ανάγνωση και γραφή το 2022 σε σχέση με χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, οι ΗΠΑ, η Δανία και η Φινλανδία.
Σχεδόν το ένα τέταρτο (24%) των μαθητών ηλικίας 15 ή 16 ετών δεν έφτανε ένα βασικό επίπεδο κατανόησης κειμένου.
Οι σκέψεις και οι ανησυχίες
Η στρατηγική της σουηδικής κυβέρνησης για επιστροφή στα βιβλία έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις στον επιχειρηματικό κόσμο.
Μια νέα έκθεση από την κλαδική ένωση Swedish Edtech Industry προειδοποιεί ότι μια πιο αναλογική εκπαίδευση ενδέχεται να αφήσει τους μαθητές ανεπαρκώς προετοιμασμένους για τις μελλοντικές θέσεις εργασίας.
«Όλοι χρειάζονται βασικές ψηφιακές δεξιότητες για να εισέλθουν στην αγορά εργασίας», υποστηρίζει η Jannie Jeppesen, διευθύνουσα σύμβουλος της ένωσης και πρώην εκπαιδευτικός. Επικαλείται, μάλιστα, πρόσφατη έκθεση της ΕΕ που εκτιμά ότι το 90% των θέσεων εργασίας σύντομα θα απαιτεί ψηφιακές δεξιότητες.
Η Jeppesen ανησυχεί επίσης για τον αντίκτυπο στην επιχειρηματικότητα και την καινοτομία. Η Σουηδία είναι σήμερα το κορυφαίο «εργοστάσιο» της Ευρώπης σε τεχνολογικές εταιρείες (με αποτίμηση 1 δισ. δολάρια ή περισσότερο), σε σχέση με το μέγεθος του πληθυσμού της.
Σε αυτές περιλαμβάνονται η μουσική πλατφόρμα streaming Spotify και η Legora, μια πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης για τον νομικό κλάδο. Αυτού του είδους οι εταιρείες «θα μετακινηθούν αλλού» αν δεν μπορούν να βρουν τις κατάλληλες ΙΤ δεξιότητες στη Σουηδία, υποστηρίζει η Jeppesen.
Υπάρχει επίσης το ζήτημα της αυξανόμενης παγκόσμιας χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης (AI). Η σουηδική κυβέρνηση θέλει τα λύκεια να αρχίσουν να διδάσκουν τις ευκαιρίες και τους κινδύνους από τη χρήση της AI, όμως ορισμένοι επικριτές υποστηρίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα έπρεπε να ενταχθεί στο πρόγραμμα σπουδών και για μικρότερα παιδιά.
Χωρίς τέτοια μέτρα, τα μικρότερα παιδιά από πιο εύπορες οικογένειες – των οποίων οι γονείς είναι πιο πιθανό να μπορούν να τα βοηθήσουν να κατανοήσουν πώς να χρησιμοποιούν εργαλεία AI – θα αποκτήσουν πλεονέκτημα, δημιουργώντας ένα «ψηφιακό χάσμα», προειδοποιεί η καθηγήτρια Linnéa Stenliden από το Τμήμα Συμπεριφορικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Λινκόπινγκ.
Όμως, πίσω στο σουηδικό κοινοβούλιο, ο Forsell επιμένει ότι τα παιδιά δεν πρέπει να διδάσκονται την AI πριν αποκτήσουν άλλες βασικές δεξιότητες και απορρίπτει την άποψη ότι η πιο παραδοσιακή εκπαιδευτική προσέγγιση της κυβέρνησης θα διευρύνει τις ανισότητες. «Μπορείς να δώσεις στους ανθρώπους τις ευκαιρίες που τους στερεί η ανισότητα, μόνο αν τους προσφέρεις σωστή εκπαίδευση», λέει.
Στην πόλη Νάκα, οι απόψεις των μαθητών της τελευταίας τάξης επίσης διίστανται.
«Το διαδίκτυο έχει κάπως κατακλύσει τις νεότερες γενιές και έχω παρατηρήσει ότι χάνουν πιο εύκολα τη συγκέντρωσή τους», λέει ο 18χρονος Alexios, ο οποίος δεν θέλει τα μικρότερα αδέρφια του να χρησιμοποιούν ψηφιακά εργαλεία στο σχολείο στον ίδιο βαθμό που τα χρησιμοποίησε η δική του γενιά.
Όμως άλλοι, όπως η 19χρονη Jasmine, τάσσονται υπέρ της ψηφιακής εκπαίδευσης, ακόμη και για παιδιά δημοτικού. «Ας εστιάσουμε περισσότερο στους υπολογιστές. Γιατί, αν είμαστε ρεαλιστές, όλος ο κόσμος χρησιμοποιεί υπολογιστές», υποστηρίζει.