Γιατί ερωτευόμαστε τον «λάθος» άνθρωπο; Η ψυχολογία πίσω από την έλξη, την προσκόλληση και το τραύμα

Υπάρχουν έρωτες που μοιάζουν με καταφύγιο και άλλοι που μοιάζουν με καταιγίδα. Κι όμως, πολλές φορές, ενώ γνωρίζουμε ότι ένας άνθρωπος δεν μας ταιριάζει, δεν μας φροντίζει ή μας πληγώνει, νιώθουμε μια σχεδόν ανεξήγητη έλξη προς αυτόν. Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί συχνά ερωτευόμαστε εκείνον που φαίνεται «λάθος» για εμάς;

Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στη χημεία ή στη «μοίρα», αλλά βαθιά στον τρόπο που έχουμε μάθει να συνδεόμαστε από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας.

Πώς ερωτευόμαστε: δεν είναι μόνο θέμα χημείας

Ο έρωτας συχνά περιγράφεται ως κάτι αυθόρμητο, σχεδόν μαγικό. Και, πράγματι, η βιολογία παίζει σημαντικό ρόλο: όταν ερωτευόμαστε, ενεργοποιούνται στον εγκέφαλο κυκλώματα ανταμοιβής, εκκρίνεται ντοπαμίνη, οξυτοκίνη, αδρεναλίνη. Το σώμα μπαίνει σε μια κατάσταση έντονης διέγερσης. Η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα, η σκέψη γίνεται εμμονική, ο άλλος αποκτά δυσανάλογη σημασία.

Όμως ο έρωτας δεν είναι μόνο βιολογικό φαινόμενο. Είναι και ψυχολογική αναπαράσταση. Συχνά, δεν ερωτευόμαστε απλώς έναν άνθρωπο· ερωτευόμαστε αυτό που συμβολίζει για εμάς. Την ασφάλεια, την επιβεβαίωση, την πρόκληση, την επανόρθωση μιας παλιάς πληγής.

Με άλλα λόγια, ο τρόπος που αγαπάμε ως ενήλικες έχει ρίζες στον τρόπο που μάθαμε να αγαπιόμαστε ως παιδιά.

Η θεωρία της προσκόλλησης: το πρώτο μας «σχέδιο» για την αγάπη

Η Θεωρία της Προσκόλλησης, που διατυπώθηκε αρχικά από τον John Bowlby και αναπτύχθηκε περαιτέρω από τη Mary Ainsworth, εξηγεί ότι οι πρώτες μας σχέσεις με τους φροντιστές μας δημιουργούν ένα εσωτερικό μοντέλο για το πώς λειτουργεί η αγάπη και η οικειότητα.

Αν μεγαλώσαμε με έναν φροντιστή σταθερά διαθέσιμο και συναισθηματικά παρόντα, είναι πιθανότερο να αναπτύξουμε ασφαλή προσκόλληση. Αυτό σημαίνει ότι ως ενήλικες μπορούμε να εμπιστευτούμε, να συνδεθούμε και να αντέξουμε την εγγύτητα χωρίς υπερβολικό φόβο.

Αν όμως η φροντίδα ήταν απρόβλεπτη,  μια μέρα τρυφερότητα και την επόμενη απόσταση, απόρριψη ή συναισθηματική ασυνέπεια, τότε το νευρικό μας σύστημα μπορεί να μάθει ότι η αγάπη είναι κάτι που πρέπει να κερδηθεί, να κυνηγηθεί ή να αντέξουμε με πόνο.

Και τότε, αργότερα, μπορεί να νιώθουμε έλξη όχι προς αυτό που είναι υγιές, αλλά προς αυτό που μας είναι οικείο.

Γιατί το οικείο μοιάζει με έρωτα

Ένα από τα πιο παράδοξα στοιχεία στις ερωτικές σχέσεις είναι ότι πολλές φορές συγχέουμε την ένταση με τη σύνδεση.

Ο άνθρωπος που είναι συναισθηματικά διαθέσιμος μπορεί να μας φαίνεται «βαρετός». Εκείνος που είναι απόμακρος, ασταθής ή απρόβλεπτος μπορεί να μας φαίνεται μαγνητικός. Όχι επειδή είναι καλύτερος σύντροφος, αλλά επειδή ενεργοποιεί ένα γνώριμο μοτίβο: την προσπάθεια να κερδίσουμε αγάπη που δεν προσφέρεται αυτονόητα.

Το ψυχικό μας σύστημα έχει την τάση να αναζητά το γνώριμο, ακόμη κι όταν αυτό μας πονά. Το γνώριμο μάς κάνει να νιώθουμε ότι «κάτι ξέρουμε εδώ», ότι μπορούμε να κινηθούμε μέσα σε αυτό. Έτσι, ο έρωτας μπορεί να γίνει αναπαράσταση ενός παλιού δεσμού που προσπαθούμε ασυνείδητα να ξαναγράψουμε.

Η ελκυστικότητα του τραύματος: όταν ο πόνος γίνεται μαγνήτης

Η έννοια της «ελκυστικότητας του τραύματος» περιγράφει την ασυνείδητη τάση να ελκόμαστε από ανθρώπους που ενεργοποιούν άλυτα τραυματικά μοτίβα.

Δεν σημαίνει ότι «θέλουμε να υποφέρουμε». Σημαίνει ότι η ψυχή μας συχνά αναζητά ευκαιρίες επανόρθωσης. Αν κάποτε δεν πήραμε την αγάπη, την αποδοχή ή τη συναισθηματική ασφάλεια που χρειαζόμασταν, μπορεί να νιώσουμε έλξη προς ανθρώπους που μοιάζουν με εκείνους που μας στέρησαν αυτά τα στοιχεία – με την ασυνείδητη ελπίδα ότι αυτή τη φορά το τέλος θα είναι διαφορετικό.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους που κάποιοι άνθρωποι επαναλαμβάνουν παρόμοιες σχέσεις: διαφορετικά πρόσωπα, ίδιος συναισθηματικός πόνος.

Στην κλινική πράξη, συχνά βλέπουμε ανθρώπους να λένε: «Ξέρω ότι δεν μου κάνει καλό, αλλά δεν μπορώ να φύγω». Αυτό δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα. Είναι συχνά μια βαθιά ενεργοποίηση του συστήματος προσκόλλησης και του τραύματος.

Γιατί ο «λάθος» άνθρωπος δεν είναι πάντα τυχαίος

Ο «λάθος» άνθρωπος δεν είναι απαραίτητα εκείνος που έχει εμφανή προβλήματα ή κακές προθέσεις. Μπορεί να είναι απλώς κάποιος που πυροδοτεί μέσα μας μια ισχυρή συναισθηματική ενεργοποίηση, η οποία μοιάζει με πάθος αλλά βασίζεται περισσότερο στην ανασφάλεια παρά στη σύνδεση.

Μερικές φορές ερωτευόμαστε κάποιον, επειδή μας κάνει να νιώθουμε ξανά παιδιά μπροστά σε έναν σημαντικό άλλον: να διεκδικούμε προσοχή, να φοβόμαστε την εγκατάλειψη, να εξαρτόμαστε από τα σημάδια αποδοχής.

Ο έντονος έρωτας δεν είναι πάντα ένδειξη βαθιάς συμβατότητας. Μπορεί να είναι ένδειξη ότι άγγιξε μια παλιά, ανεπούλωτη περιοχή μέσα μας.

Μπορούμε να αλλάξουμε το μοτίβο; Ναι. Και αυτό είναι ίσως το πιο ελπιδοφόρο κομμάτι.

Το γεγονός ότι ελκόμαστε από συγκεκριμένους τύπους ανθρώπων δεν σημαίνει ότι είμαστε καταδικασμένοι να επαναλαμβάνουμε τις ίδιες σχέσεις. Η επίγνωση είναι το πρώτο βήμα. Όταν αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε τι μας ενεργοποιεί και γιατί, μπορούμε σταδιακά να διαχωρίσουμε την οικειότητα από την υγεία.

Μια ασφαλής σχέση δεν προκαλεί πάντα «πεταλούδες στο στομάχι». Μερικές φορές προκαλεί κάτι πολύ πιο ξένο για όσους έχουν μάθει αλλιώς: ηρεμία. Και αυτή η ηρεμία, στην αρχή, μπορεί να παρερμηνευτεί ως έλλειψη πάθους, ενώ στην πραγματικότητα είναι απουσία κινδύνου.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά σε αυτή τη διαδικασία, γιατί μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τις ρίζες των επιλογών μας, να επεξεργαστούμε το τραύμα και να δημιουργήσουμε νέους τρόπους σύνδεσης.

Ο έρωτας ως καθρέφτης

Ο έρωτας δεν αποκαλύπτει μόνο ποιον θέλουμε. Αποκαλύπτει και τι κουβαλάμε.

Μερικές φορές, ο άνθρωπος που μας συγκλονίζει περισσότερο δεν είναι αυτός που μας ταιριάζει, αλλά αυτός που αγγίζει τα πιο παλιά μας ερωτήματα: Είμαι αρκετή; Θα μείνεις; Μπορώ να αγαπηθώ χωρίς να παλεύω γι’ αυτό;

Και ίσως η πιο ώριμη μορφή αγάπης να αρχίζει όταν σταματάμε να κυνηγάμε την επανάληψη του πόνου και αρχίζουμε να επιλέγουμε σχέσεις που δεν χρειάζεται να μας πληγώσουν για να μας φανούν αληθινές.