Η συναισθηματική λειτουργία της οικογένειας: Όσα δεν λέγονται μένουν μέσα μας
Η Παγκόσμια Ημέρα Οικογένειας – που έχει καθιερωθεί στις 15 Μαΐου- μάς καλεί συνήθως να γιορτάσουμε τη σημασία της οικογένειας ως πηγή φροντίδας και υποστήριξης. Ωστόσο, η οικογένεια δεν είναι μόνο το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουμε· είναι και ο πρώτος τόπος όπου μαθαίνουμε πώς να σχετιζόμαστε με τα συναισθήματά μας, με τους άλλους και τελικά με τον ίδιο μας τον εαυτό.
H διαμόρφωση του παιδιού
Από τις πρώτες κιόλας στιγμές της ζωής, το παιδί δεν μαθαίνει μόνο μέσα από τις λέξεις, αλλά κυρίως μέσα από το συναισθηματικό κλίμα που επικρατεί στο σπίτι. Το πώς ένας γονιός ανταποκρίνεται στο κλάμα, στον θυμό, στην απογοήτευση ή στην ανάγκη για εγγύτητα διαμορφώνει σταδιακά τον εσωτερικό χάρτη ασφάλειας του παιδιού. Η οικογένεια λειτουργεί, με άλλα λόγια, ως ο πρώτος καθρέφτης του συναισθηματικού μας κόσμου.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερο βάρος έχουν όχι μόνο όσα λέγονται, αλλά και όσα αποσιωπώνται. Κάθε οικογένεια έχει τους δικούς της άγραφους κανόνες γύρω από το συναίσθημα. Σε κάποιες, ο θυμός θεωρείται απειλή και αποφεύγεται. Σε άλλες, η λύπη κρύβεται πίσω από τη φράση «όλα καλά». Σε άλλες, τα δύσκολα γεγονότα -μια απώλεια, ένας χωρισμός, μια κρίση- παραμένουν ανομολόγητα, σαν να μην συνέβησαν ποτέ.
Όμως τα παιδιά αντιλαμβάνονται πολύ περισσότερα από όσα συχνά πιστεύουμε. Μπορεί να μην κατανοούν πλήρως τι συμβαίνει, αλλά νιώθουν την ένταση, τη σιωπή, την απόσταση. Και όταν δεν τους δίνεται μια εξήγηση που να ταιριάζει στην ηλικία τους, συχνά δημιουργούν τη δική τους. Πολλές φορές αυτή η ερμηνεία είναι πως εκείνα φταίνε ή πως πρέπει να προσαρμοστούν για να διατηρηθεί η ισορροπία.
Η συναισθηματική λειτουργία της οικογένειας
Η συναισθηματική λειτουργία της οικογένειας αφορά ακριβώς αυτή την ικανότητα: να αναγνωρίζει, να περιέχει και να επεξεργάζεται το συναίσθημα. Μια οικογένεια δεν χρειάζεται να είναι χωρίς συγκρούσεις για να θεωρείται υγιής. Αντίθετα, οι συγκρούσεις είναι αναπόφευκτο μέρος κάθε σχέσης. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι αν υπάρχει χώρος για αποκατάσταση, εξήγηση και επανασύνδεση.
Στην ψυχοθεραπευτική πράξη, πολλοί ενήλικες έρχονται αντιμέτωποι όχι τόσο με κάποιο εμφανές τραυματικό γεγονός, αλλά με το αποτύπωμα μιας συναισθηματικής έλλειψης. Μεγάλωσαν σε σπίτια όπου οι ανάγκες τους καλύπτονταν πρακτικά, αλλά όχι συναισθηματικά. Υπήρχε φροντίδα, αλλά όχι διάλογος. Υπήρχε παρουσία, αλλά όχι ουσιαστική συναισθηματική επαφή.
Και έτσι, αυτό που δεν ειπώθηκε στην παιδική ηλικία, συχνά μεταφέρεται στην ενήλικη ζωή ως δυσκολία στην οικειότητα, φόβος σύγκρουσης, δυσκολία να ζητήσει κανείς βοήθεια ή να εκφράσει ευαλωτότητα. Οι λέξεις που έλειψαν από την οικογένεια γίνονται συχνά οι λέξεις που δυσκολευόμαστε να βρούμε και για τον εαυτό μας.
Η οικογένεια, λοιπόν, δεν είναι μόνο ο τόπος από τον οποίο ξεκινάμε. Είναι ο τόπος όπου μαθαίνουμε τι επιτρέπεται να νιώθουμε. Και ίσως η μεγαλύτερη προσφορά μιας οικογένειας να μην είναι η απουσία δυσκολιών, αλλά η δυνατότητα να χωρά μέσα της την αλήθεια των συναισθημάτων — ακόμη και όταν αυτά είναι δύσκολα.