Η ελευθερία της έκφρασης δεν είναι άλλοθι για την προσβολή
Πότε η άποψη γίνεται προσβολή και γιατί ο σεβασμός δεν περιορίζει τη δημοκρατία, αλλά την προστατεύει;
Έχουμε το δικαίωμα να λέμε ό,τι θέλουμε;
Είναι μια ερώτηση που ακούγεται απλή, αλλά όσο περισσότερο τη σκέφτομαι, τόσο πιο σύνθετη γίνεται η απάντηση.
Φυσικά και έχουμε δικαίωμα στην άποψή μας. Μπορούμε να διαφωνούμε, να ασκούμε κριτική, να εκφράζουμε τη δυσαρέσκειά μας. Δεν χρειάζεται να συμφωνούν όλοι μαζί μας ούτε να είμαστε αρεστοί σε όλους.
Αλλά πού τελειώνει η ελευθερία της έκφρασης και πού αρχίζει η προσβολή;
Αφορμή για αυτές τις σκέψεις στάθηκε το πρόσφατο σχόλιο της Ζήνας Κουτσελίνη για την εκπομπή «MEGA Non Stop» και η αναφορά της σε «ένα μίνι, δύο άντρες και η ενημέρωση».
Ένα σχόλιο που προσωπικά βρήκα προσβλητικό. Όχι επειδή μια παρουσιάστρια δεν έχει δικαίωμα να κρίνει μια τηλεοπτική εκπομπή. Κάθε άλλο. Μπορεί να κρίνει το περιεχόμενο, την αισθητική, τη θεματολογία, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο οι συντελεστές ανταποκρίνονται στον τηλεοπτικό τους ρόλο.
Όταν, όμως, η παρουσία μιας γυναίκας σε μια ενημερωτική εκπομπή σχολιάζεται με αναφορά στο μήκος της φούστας της, τι ακριβώς κρίνουμε; Τη δουλειά της ή την εμφάνισή της; Και γιατί οι δύο άντρες αναφέρονται ως πρόσωπα, ενώ η γυναίκα περιορίζεται σε ένα «μίνι»;
Δεν γνωρίζω ποια ήταν η πραγματική πρόθεση πίσω από τη συγκεκριμένη φράση. Θεωρώ, όμως, ότι το αποτέλεσμα ήταν υποτιμητικό, ανεξάρτητα από την πρόθεση.
Η Μαρία Αντωνά εξέφρασε δημόσια την ενόχλησή της, ενώ η Ζήνα Κουτσελίνη ζήτησε στη συνέχεια συγγνώμη, κάτι που επίσης έχει τη σημασία του.
Το συγκεκριμένο περιστατικό, ωστόσο, γεννά έναν ευρύτερο προβληματισμό: Μήπως έχουμε αρχίσει να θεωρούμε την ελευθερία της έκφρασης δικαιολογία για την έλλειψη σεβασμού;
Η ελευθερία της έκφρασης δεν αναιρεί την ανάγκη να αναγνωρίζουμε την αξιοπρέπεια του άλλου. Και αυτό δεν αφορά μόνο την τηλεόραση ή τα δημόσια πρόσωπα. Αφορά μια παρέα φίλων γύρω από ένα τραπέζι, μια οικογενειακή συγκέντρωση, μια συζήτηση στη δουλειά ή μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Γιατί θεωρούμε προτέρημα το να λέμε ό,τι μας περνά από το μυαλό, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι μπορεί να πληγώσουμε κάποιον;
Η ειλικρίνεια είναι αρετή. Η αγένεια, όμως, δεν γίνεται αρετή επειδή τη βαφτίσαμε ειλικρίνεια.
Υπάρχει το μέτρο, η ενσυναίσθηση, ο σεβασμός. Και τίποτα από αυτά δεν απειλεί την ελευθερία μας.
Κατά τη γνώμη μου, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της εποχής μας είναι ότι έχουμε ταυτίσει την ένταση με το θάρρος, την ειρωνεία με την εξυπνάδα και την προσβολή με την ειλικρίνεια. Σαν να αποκτά μεγαλύτερη αξία μια άποψη όταν διατυπώνεται πιο αιχμηρά. Σαν να γίνεται κάποιος πιο δυνατός όταν καταφέρνει να μικρύνει τον άνθρωπο απέναντί του.
Και όταν κάποιος έχει δημόσιο λόγο, η ευθύνη είναι ακόμη μεγαλύτερη. Μια κουβέντα σε ένα σαλόνι μπορεί να ακουστεί από πέντε ανθρώπους. Μια κουβέντα στην τηλεόραση από χιλιάδες. Δεν επηρεάζει μόνο το πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται. Διαμορφώνει αντιλήψεις, κανονικοποιεί συμπεριφορές και συμβάλλει στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζουμε ο ένας τον άλλον.
Ο Βρετανός φιλόσοφος Τζον Στιούαρτ Μιλ (1806–1873), στο έργο του «Περί Ελευθερίας» (1859), έγραφε, σε ελεύθερη μετάφραση: «Η μόνη ελευθερία που αξίζει το όνομά της είναι να επιδιώκουμε το δικό μας καλό με τον δικό μας τρόπο, εφόσον δεν στερούμε από τους άλλους το δικό τους».
Ο λόγος μας δεν χρειάζεται λιγότερη ελευθερία. Χρειάζεται περισσότερη συνείδηση.
Γιατί πίσω από κάθε πρόσωπο που σχολιάζουμε υπάρχει ένας άνθρωπος. Και η αξιοπρέπειά του δεν είναι λιγότερο σημαντική από το δικαίωμά μας να έχουμε άποψη.
Τελικά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν έχουμε το δικαίωμα να λέμε ό,τι θέλουμε, αλλά αν έχουμε την παιδεία να γνωρίζουμε πώς να το λέμε.