Λοχεία και ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD): Η σιωπηλή θύελλα μετά τη γέννα

Υπάρχει μια εικόνα που έχουμε κατασκευάσει συλλογικά γύρω από τη μητρότητα: η γυναίκα που κρατά το νεογέννητο στην αγκαλιά, τα μάτια της γεμάτα δέος, κι ένα χαμόγελο που λέει «επιτέλους, είμαι πλήρης». Κανείς δεν μιλά για τη γυναίκα που κρατά το μωρό στην αγκαλιά και σκέφτεται: «Κι αν το αφήσω να πέσει;», και μετά παγώνει από τρόμο για την ίδια της τη σκέψη.

Αυτή η γυναίκα δεν είναι «επικίνδυνη», ούτε «κακή μητέρα» και πιθανότατα δεν «τρελάθηκε». Πολύ συχνά, βιώνει κάτι που έχει όνομα, έχει εξήγηση και, το σημαντικότερο, έχει αντιμετώπιση: Επιλόχεια Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (Perinatal/Postpartum OCD).

Τι είναι η λοχεία και γιατί ο εγκέφαλος «ξεμυαλίζεται»

Η λοχεία είναι η περίοδος των 6 εβδομάδων, αλλά για πολλές γυναίκες μηνών, μετά τον τοκετό. Το σώμα επανακτά σταδιακά την ισορροπία του, τα ορμονικά επίπεδα κάνουν ελεύθερη πτώση (οιστρογόνα και προγεστερόνη μειώνονται δραματικά μέσα σε ώρες μετά τον τοκετό) και ο εγκέφαλος καλείται να αναδιοργανωθεί γύρω από μια νέα πραγματικότητα: υπάρχει ένα ανθρωπάκι που εξαρτάται από σένα για ό,τι χρειαστεί, ανά πάσα στιγμή, χωρίς διακοπή.

Αυτό δεν είναι απλώς κουραστικό, είναι νευροβιολογικά εξαιρετικά απαιτητικό.

Η αμυγδαλή, το «κέντρο συναγερμού» του εγκεφάλου, εμφανίζεται ιδιαίτερα ευαίσθητη σε ερεθίσματα που σχετίζονται με το βρέφος. Αυτό είναι εξελικτικά λογικό: ο εγκέφαλος της νέας μητέρας έχει «προγραμματιστεί» να παρακολουθεί κάθε κίνδυνο. Το πρόβλημα είναι όταν αυτός ο μηχανισμός επαγρύπνησης παγιδεύεται σε βρόχο (loophole) και αρχίζει να παράγει ψευδείς συναγερμούς με τη μορφή ενοχλητικών, ανεπιθύμητων σκέψεων.

Οι «τρομακτικές σκέψεις» για τις οποίες δεν μιλά κανείς

Η ΙΨΔ στη λοχεία έχει ένα ιδιαίτερο προφίλ. Δεν μοιάζει πάντα με αυτό που φαντάζεται ο κόσμος όταν ακούει «ψυχαναγκαστική διαταραχή», τα χέρια που πλένονται επανειλημμένα, οι κλειδαριές που ελέγχονται. Εδώ, ο πυρήνας είναι συχνά αυτό που στη βιβλιογραφία ονομάζουμε «εισβολικές σκέψεις περί βλάβης» (intrusive harm thoughts).

Είναι σκέψεις του τύπου:

• «Κι αν γλιστρήσω την ώρα που κρατάω το μωρό στη σκάλα;»
• «Και αν το ξεχάσω στο αυτοκίνητο;»
• «Και αν το πνίξω κατά λάθος την ώρα που το λούζω;»
• Και, στις πιο έντονες εκδοχές: «Και αν το κάνω εγώ η ίδια;».

Η γυναίκα που τις βιώνει συνήθως αντιδρά με τρόμο. Τις αποκρούει, αποφεύγει καταστάσεις που τις ενεργοποιούν, ελέγχει επανειλημμένα αν το μωρό αναπνέει, ζητά επιβεβαίωση από τον σύντροφο, τη μητέρα, τη φίλη: «Είμαι κανονική; Είμαι κακή;».

Αυτός ο τρόμος  είναι στην πράξη ένα κλινικό σημάδι ότι δεν υπάρχει πρόθεση βλάβης. Είναι ο εγκέφαλος που παράγει «τι θα γινόταν αν» ερωτήματα, όχι επιθυμίες.

Η διαφορά που σώζει: OCD vs Επιλόχεια Ψύχωση

Σε αυτό το σημείο χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση, γιατί η σύγχυση μπορεί να κάνει κακό και στις δύο κατευθύνσεις.

Η Επιλόχεια Ψύχωση είναι μια σπάνια (1-2 στις 1.000 γεννήσεις) αλλά σοβαρή κατάσταση, όπου η γυναίκα μπορεί να βιώνει ψευδαισθήσεις, παραισθήσεις και αποσύνδεση από την πραγματικότητα. Σε αυτήν την περίπτωση, οι σκέψεις βλάβης δεν συνοδεύονται από αποστροφή, μπορεί να εμφανίζονται ως εντολές ή ως λογικές «λύσεις». Αυτό απαιτεί άμεση ιατρική παρέμβαση.

Η Επιλόχεια ΙΨΔ είναι διαφορετική: η γυναίκα βρίσκεται σε επαφή με την πραγματικότητα, αναγνωρίζει τις σκέψεις ως ξένες και ανεπιθύμητες, και συχνά επιδεικνύει υπερπροστατευτική συμπεριφορά απέναντι στο μωρό.

Η διάκριση είναι κρίσιμη  και γι’ αυτό ακριβώς η εκτίμηση από ειδικό δεν είναι πολυτέλεια.

Πόσες γυναίκες την περνούν σιωπηλά;

Τα ποσοστά είναι αποκαλυπτικά. Έρευνες εκτιμούν ότι το 3-5% των νέων μαμάδων βιώνουν επιλόχεια ΙΨΔ στο κλινικά σημαντικό επίπεδο. Αν συμπεριλάβουμε υποκλινικές εκδηλώσεις, δηλαδή εισβολικές σκέψεις που δεν έφτασαν σε ένταση και συχνότητα σε διαταραχή, τα νούμερα εκτινάσσονται πολύ ψηλότερα. Κάποιες μελέτες μιλούν για έως και 57% των νέων μητέρων που αναφέρουν τουλάχιστον μία ανεπιθύμητη εισβολική σκέψη που σχετίζεται με το βρέφος κατά τη λοχεία.

Κι όμως, πόσες από αυτές μίλησαν; Πόσες πήγαν σε επαγγελματία; Η απάντηση είναι λίγες. Γιατί η ντροπή ( «τι θα πει ο γιατρός; θα μου πάρουν το μωρό;») είναι συχνά πιο δυνατή από την ανάγκη για βοήθεια.

Το παράδοξο της «καλής μητέρας»

Υπάρχει μια βαθιά ειρωνεία εδώ: η ΙΨΔ στη λοχεία πλήττει συχνά γυναίκες με αυξημένο αίσθημα ευθύνης, τελειοθηρικές τάσεις, υψηλό άγχος, γυναίκες που έχουν επενδύσει συναισθηματικά βαθιά στη μητρότητα.

Ο εγκέφαλός τους, στην προσπάθειά του να τις προστατεύσει από το χειρότερο σενάριο, τους το σερβίρει αδιάκοπα σε μορφή «flash»: «Δες. Αυτό μπορεί να συμβεί. Πρόσεξε! Έλεγξε ξανά».

Κι εκείνες, ακούγοντάς το, πιστεύουν ότι κάτι είναι βαθιά λάθος μέσα τους.

Δεν είναι όμως έτσι. Είναι ένας εγκέφαλος που δουλεύει με τον λάθος αλγόριθμο σε μια εξαιρετικά απαιτητική χρονική στιγμή.

Η θεραπεία υπάρχει – και λειτουργεί

Η ΙΨΔ είναι μία από τις πιο καλά ανταποκρινόμενες στη θεραπεία ψυχιατρικές διαταραχές. Η Γνωσιακή Ψυχοθεραπεία με στοιχεία Έκθεσης και Πρόληψης Απόκρισης (CBT/ERP) είναι η θεραπεία πρώτης γραμμής. Δεν στοχεύει στο να «σταματήσουν» οι σκέψεις, αλλά στο να αλλάξει η σχέση με τις σκέψεις.

Σταδιακά, η γυναίκα μαθαίνει να τις βλέπει ως «θορύβους» του εγκεφάλου, όχι ως αλήθειες ή προθέσεις. Να μην «ελέγχει» για να ηρεμήσει, γιατί ο έλεγχος τροφοδοτεί τον βρόχο (loophole). Να αντέχει την αβεβαιότητα χωρίς να αντιδρά σε αυτή.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η φαρμακευτική αγωγή με SSRI (εκλεκτικούς αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης) είναι αποτελεσματική και ασφαλής, ακόμα και κατά τον θηλασμό, σε συνεννόηση με ψυχίατρο.

Τι μπορείς να κάνεις αν αφορά εσένα ή κάποιον δίπλα σου

Αν είσαι εσύ: Μίλα. Ναι, ξέρω πόσο δύσκολο ακούγεται. Αλλά ένας ψυχολόγος ή ψυχίατρος που γνωρίζει την περιγεννητική ψυχική υγεία δεν θα σε κρίνει. Ούτε θα «πάρει» το παιδί σου. Θα σε βοηθήσει να βγεις από έναν βρόχο που ο εγκέφαλός σου δεν μπορεί να σπάσει μόνος του.

Αν είναι κάποια δίπλα σου: Μην πεις «μην το σκέφτεσαι», αυτό είναι ακριβώς το αντίθετο από αυτό που βοηθά. Πες «σ’ ακούω. Αυτές οι σκέψεις έχουν εξήγηση. Πάμε να βρούμε κάποιον μαζί».

Στο τέλος της ημέρας

Η μητρότητα δεν έρχεται με εγχειρίδιο. Έρχεται με αγάπη, εξάντληση, ανεπάρκεια ύπνου, ορμονικό χάος και, για κάποιες από εμάς, με σκέψεις που μας τρομάζουν.

Αν βιώνεις κάτι τέτοιο, δεν είσαι «τέρας». Είσαι μια γυναίκα με εγκέφαλο που δουλεύει υπερωρίες για να σε κρατήσει σε εγρήγορση  και που μπορεί να μάθει να ησυχάσει λίγο.

Αυτό δεν είναι αδυναμία. Είναι ανθρώπινο και είναι αντιμετωπίσιμο.

Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε αυτό που διάβασες, μίλησε με ψυχολόγο ή ψυχίατρο εξειδικευμένο στην περιγεννητική ψυχική υγεία. Δεν χρειάζεται να το περάσεις μόνη.