Mom guilt: Γιατί οι σύγχρονες μαμάδες νιώθουν ότι δεν είναι ποτέ αρκετές

Υπάρχει μια σιωπηλή εμπειρία που πολλές γυναίκες μοιράζονται, αλλά σπάνια ομολογούν ανοιχτά: οι ενοχές. Όχι οι ενοχές για κάτι συγκεκριμένο και χειροπιαστό, αλλά ένα διάχυτο, σχεδόν μόνιμο αίσθημα ότι «κάτι δεν είναι αρκετό».

Δεν είναι ότι οι σύγχρονες μητέρες δεν προσπαθούν, το ακριβώς αντίθετο. Προσπαθούν να είναι παρούσες, εργαζόμενες, συναισθηματικά διαθέσιμες, οργανωμένες, ήρεμες, δημιουργικές, υποστηρικτικές, και, ιδανικά, ξεκούραστες μέσα σε όλα αυτά. Το πρόβλημα δεν είναι η προσπάθεια, είναι το μέτρο σύγκρισης.

Η αόρατη εξίσωση: πολλοί ρόλοι, μία γυναίκα

Η σύγχρονη μητέρα καλείται να «χωρέσει» σε πολλαπλά, συχνά αντικρουόμενα πρότυπα:

• να είναι επαγγελματίας με φιλοδοξίες,
• να είναι συναισθηματικά παρούσα μητέρα,
• να είναι σύντροφος,
• να είναι φροντίστρια,
• να είναι διαθέσιμη,
• και ταυτόχρονα… να μην εξαντλείται.

Αν το δούμε ψυχολογικά, πρόκειται για μια κατάσταση γνωστικής υπερφόρτωσης ρόλων. Όταν οι απαιτήσεις ξεπερνούν τους διαθέσιμους πόρους (χρόνο, ενέργεια, υποστήριξη), το ψυχικό σύστημα δεν “αποδίδει καλύτερα”. Αντίθετα, ενεργοποιεί αυτοαξιολόγηση: «πού έκανα λάθος;»

Και κάπου εκεί γεννιούνται οι ενοχές.

Οι ενοχές δεν είναι πάντα «λογικές»

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία των γονεϊκών ενοχών είναι ότι συχνά δεν αντιστοιχούν σε πραγματικό σφάλμα. Στην κλινική ψυχολογία, θα λέγαμε ότι πρόκειται για εσωτερικευμένα πρότυπα (schema/ σχήματαs), δηλαδή βαθιές πεποιθήσεις για το τι «πρέπει» να είναι μια καλή μητέρα.

Για παράδειγμα:

• «Αν δουλεύω πολύ, παραμελώ το παιδί»
• «Αν ξεκουράζομαι, είμαι εγωίστρια»
• «Αν θυμώσω, κάνω κακό στο παιδί»
• «Αν δεν είμαι συνεχώς διαθέσιμη, αποτυγχάνω»

Αυτές οι σκέψεις δεν προκύπτουν από την πραγματικότητα, αλλά από ένα πολιτισμικό ιδανικό μητέρας που είναι σχεδόν υπεράνθρωπο: πάντα ήρεμη, πάντα δοτική, πάντα παρούσα, χωρίς ανάγκες.

Το πρόβλημα είναι ότι οι πραγματικές μητέρες είναι άνθρωποι. Όχι σύμβολα.

Το “mental load”: η εργασία που δεν φαίνεται

Πέρα από τις πρακτικές ευθύνες, υπάρχει και κάτι πιο ύπουλο: το λεγόμενο mental load: το συνεχές νοητικό φορτίο της οργάνωσης, της πρόβλεψης και της διαχείρισης των αναγκών όλων.

Δεν είναι μόνο «μαγείρεψα» ή «πήγα το παιδί δραστηριότητες». Είναι:

• να θυμάσαι τι χρειάζεται ο καθένας,
• να προβλέπεις προβλήματα πριν εμφανιστούν,
• να κρατάς το συναισθηματικό κλίμα της οικογένειας σε ισορροπία.

Αυτό το αόρατο έργο δεν αναγνωρίζεται εύκολα, άρα δεν “μετριέται”. Και ό,τι δεν μετριέται, συχνά δεν αναγνωρίζεται — ούτε από τους άλλους, ούτε από την ίδια τη γυναίκα. Έτσι οι ενοχές βρίσκουν πρόσφορο έδαφος: «αν δεν προλαβαίνω όλα, κάτι δεν κάνω καλά».

Η ψυχολογία της ενοχής: ένας εσωτερικός «ελεγκτής»

Από γνωσιακή-συμπεριφορική σκοπιά, η ενοχή λειτουργεί συχνά σαν ένας εσωτερικός μηχανισμός ελέγχου. Σε φυσιολογικές συνθήκες, μας βοηθά να επανορθώνουμε όταν έχουμε πραγματικά βλάψει κάτι.

Όμως όταν ενεργοποιείται υπερβολικά, μετατρέπεται σε εσωτερικό κριτή που δεν ξεκουράζεται ποτέ. Δεν λέει «έκανα ένα λάθος», αλλά «είμαι λάθος».

Και αυτό είναι το σημείο όπου η ενοχή παύει να είναι λειτουργική και γίνεται εξαντλητική.

Υπάρχει «καλή μητέρα»;

Η ερώτηση ίσως χρειάζεται αναδιατύπωση. Αντί για «πώς γίνομαι καλή μητέρα;», ίσως πιο θεραπευτικό είναι το: «τι σημαίνει επαρκής μητέρα μέσα στην πραγματικότητα της ζωής μου;»

Η έννοια της «αρκετά καλής μητέρας» (good enough mother), που εισήγαγε ο Winnicott, δεν μιλά για τελειότητα. Μιλά για επαρκή συναισθηματική κάλυψη, για παρουσία που περιλαμβάνει και λάθη, και επισκευές σχέσης.

Τα παιδιά δεν χρειάζονται τέλειες μητέρες. Χρειάζονται σχέσεις που αντέχουν την ατέλεια και επιστρέφουν στη σύνδεση μετά τη ρωγμή.

Από τις ενοχές στη ρεαλιστική φροντίδα

Η έξοδος από τον κύκλο των ενοχών δεν έρχεται με περισσότερη προσπάθεια. Συχνά έρχεται με αναθεώρηση των προσδοκιών.

Μερικές θεραπευτικές μετατοπίσεις:

• Από το «πρέπει να τα προλαβαίνω όλα» στο «τι είναι πραγματικά ουσιαστικό σήμερα;»
• Από το «αν κουραστώ αποτυγχάνω» στο «η κούραση είναι μέρος της φροντίδας»
• Από το «αν θυμώσω έκανα ζημιά» στο «ο θυμός είναι συναίσθημα, όχι αποτυχία»

Η ψυχική υγεία της μητέρας δεν είναι πολυτέλεια. Είναι βασικός παράγοντας ρύθμισης ολόκληρου του οικογενειακού συστήματος.

Κλείνοντας

Ίσως το πιο ριζοσπαστικό πράγμα που μπορεί να κάνει μια μητέρα σήμερα δεν είναι να κάνει περισσότερα, αλλά να αντέξει να είναι λιγότερο από το ιδανικό. Όχι από παραίτηση, αλλά από αλήθεια.

Γιατί τα παιδιά δεν μεγαλώνουν από την τελειότητα, αλλά μέσα από τη σχέση. Και η σχέση δεν χρειάζεται μια αλάνθαστη μητέρα, χρειάζεται μια παρούσα, ανθρώπινη μητέρα που επιτρέπεται να είναι αρκετή.