Το Αζερμπαϊτζάν απαγορεύει το χιτζάμπ στα σχολεία- Ποιο είναι το τίμημα για μαθήτριες & εκπαιδευτικούς σε μια χώρα με 96% μουσουλμανικό πληθυσμό;

Υπάρχουν στιγμές που μια σχολική στολή παύει να είναι απλώς ένα ένδυμα και γίνεται σύμβολο μιας βαθύτερης σύγκρουσης: εκείνης ανάμεσα στην κρατική εξουσία και την ατομική ελευθερία. Το Αζερμπαϊτζάν βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης, καθώς οι νέοι κανόνες για τις σχολικές στολές έχουν προκαλέσει αντιδράσεις σχετικά με τη χρήση της χιτζάμπ στα δημόσια σχολεία.

Μια χώρα με μουσουλμανική πλειοψηφία, αλλά με κοσμικό πολιτικό σύστημα, καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στον χαρακτήρα της δημόσιας εκπαίδευσης και στο δικαίωμα των πολιτών να εκφράζουν ελεύθερα τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. Το ερώτημα, ωστόσο, ξεπερνά τα σύνορα της χώρας: Μπορεί να υπάρχει πραγματική ελευθερία όταν το κράτος αποφασίζει τι επιτρέπεται να φορά ένας άνθρωπος;

Αζερμπαϊτζάν: Ο κανονισμός που προκάλεσε αντιδράσεις

Στις 21 Σεπτεμβρίου 2026, το Υπουργικό Συμβούλιο του Αζερμπαϊτζάν τροποποίησε τους κανόνες για τις σχολικές στολές στα δημόσια σχολεία. Η νέα ρύθμιση απαγορεύει ενδυμασίες που αποκλίνουν από την προβλεπόμενη στολή ή θεωρείται ότι αντιβαίνουν στον κοσμικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Δεν αναφέρει ρητά τη χιτζάμπ, ωστόσο έχουν καταγραφεί αναφορές ότι ορισμένα σχολεία αρνήθηκαν την είσοδο σε μαθήτριες που τη φορούν, ενώ αντίστοιχοι περιορισμοί φέρονται να αφορούν και εκπαιδευτικούς.

Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι τα δημόσια σχολεία πρέπει να διατηρούν τον κοσμικό χαρακτήρα τους και ότι οι μαθητές οφείλουν να ακολουθούν κοινούς κανόνες ένδυσης. Από την άλλη πλευρά, οικογένειες και διαδηλωτές υποστηρίζουν ότι τα κορίτσια δεν πρέπει να αναγκάζονται να επιλέξουν ανάμεσα στη θρησκευτική τους έκφραση και στην εκπαίδευσή τους.

Σύμφωνα με τις αναφορές για την υπόθεση, στις 12 Οκτωβρίου το υπουργείο Εσωτερικών ανακοίνωσε τη σύλληψη 37 ατόμων, επικαλούμενο παραβιάσεις των κανόνων και απόπειρες διατάραξης της δημόσιας τάξης. Τουλάχιστον δύο σχολεία φέρεται να αντιμετώπισαν αποχή μαθητών, ενώ ο φυλακισμένος δημοσιογράφος Πολάντ Ασλάνοφ φέρεται να ξεκίνησε απεργία πείνας. Η διαμάχη επαναφέρει μνήμες από τις διαμαρτυρίες του 2010-2012 στο Μπακού για αντίστοιχους περιορισμούς.

Κοσμικό κράτος, αλλά και δικαίωμα στην πίστη

Περίπου το 96% του πληθυσμού του Αζερμπαϊτζάν προσδιορίζεται ως μουσουλμανικό, σύμφωνα με τα δημογραφικά στοιχεία που παρατίθενται από το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών. Η χώρα, ανεξάρτητη από το 1991 μετά τη σοβιετική περίοδο, διατηρεί κοσμικό πολιτικό σύστημα και ρυθμίζει σημαντικές πτυχές της θρησκευτικής δραστηριότητας.

Το Σύνταγμά της, ωστόσο, κατοχυρώνει τόσο τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους και της δημόσιας εκπαίδευσης, στα Άρθρα 7 και 18, όσο και την ελευθερία της συνείδησης, στο Άρθρο 48. Το Άρθρο 25 προβλέπει την ισότητα ανδρών και γυναικών και την προστασία από διακρίσεις.

Η πρόκληση είναι να συνυπάρξουν αυτές οι αρχές στην πράξη. Η κοσμικότητα μπορεί να προστατεύει την ουδετερότητα των δημόσιων θεσμών, αλλά δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάθε θρησκευτικό σύμβολο πρέπει να εξαφανίζεται από τη δημόσια ζωή. Αντίστοιχα, η θρησκευτική ελευθερία δεν σημαίνει ότι οι κανόνες ενός σχολείου παύουν να ισχύουν. Το κρίσιμο ερώτημα είναι:  Οι περιορισμοί είναι αναγκαίοι, αναλογικοί και εφαρμόζονται χωρίς διακρίσεις;

Από τη Γαλλία στο Ιράν: δύο διαφορετικές όψεις της εξουσίας

Ζούμε σε έναν κόσμο αντικρουόμενων απόψεων, όπου η ίδια ενδυμασία μπορεί να απαγορεύεται σε μια χώρα και να επιβάλλεται σε μια άλλη.

Στη Γαλλία, το 2004 απαγορεύτηκε η εμφανής χρήση θρησκευτικών συμβόλων στα δημόσια σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η ρύθμιση περιλαμβάνει τις ισλαμικές μαντίλες, τις εβραϊκές κιπά και τους μεγάλους σταυρούς. Το 2023 επιβλήθηκαν επίσης περιορισμοί στην αμπάγια, ένα μακρύ ένδυμα που φορούν ορισμένες μουσουλμάνες, και η σχετική απόφαση επικυρώθηκε από το γαλλικό Συμβούλιο της Επικρατείας το 2024.

Η γαλλική προσέγγιση επικαλείται την κοσμικότητα και την ουδετερότητα του δημόσιου σχολείου. Ωστόσο, οι επικριτές των περιορισμών θέτουν ένα εύλογο ερώτημα: όταν μια μαθήτρια καλείται να αφαιρέσει ένα θρησκευτικό σύμβολο για να παρακολουθήσει το μάθημά της, προστατεύεται η ελευθερία της ή περιορίζεται;

Στο Ιράν, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο δραματική. Το 2022, η 22χρονη Μάχσα Αμινί πέθανε ενώ βρισκόταν υπό κράτηση, μετά τη σύλληψή της για φερόμενη παραβίαση των κανόνων περί χιτζάμπ. Ο θάνατός της πυροδότησε μαζικές διαδηλώσεις με το σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» και έγινε σύμβολο της αντίστασης στην υποχρεωτική θρησκευτική ενδυμασία.

Οι δύο περιπτώσεις δεν είναι ίδιες: οι νομικές συνθήκες και οι συνέπειες των περιορισμών διαφέρουν σημαντικά. Αναδεικνύουν, όμως, ένα κοινό ζήτημα. Στη μία περίπτωση, μια γυναίκα μπορεί να αποκλείεται επειδή φορά μαντίλα. Στην άλλη, μπορεί να διώκεται επειδή δεν τη φορά όπως επιβάλλουν οι αρχές.

Όταν η εξουσία αποφασίζει υποχρεωτικά τι πρέπει να φορά μια γυναίκα, η προσωπική επιλογή – μάλλον – υποχωρεί.

Η ελευθερία δεν έχει θρησκευτικό πρόσημο

Η ουσία της συζήτησης δεν είναι αν η χιτζάμπ είναι σωστή ή λανθασμένη, ούτε αν η θρησκεία πρέπει να έχει μεγαλύτερη ή μικρότερη θέση στη ζωή μας. Είναι αν κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει για τον εαυτό του.

Μια γυναίκα πρέπει να μπορεί να φορά μαντίλα επειδή το επιθυμεί, χωρίς να φοβάται διώξεις ή αποκλεισμό. Και μια άλλη πρέπει να μπορεί να μην τη φορά, χωρίς να υφίσταται πίεση από την οικογένεια, την κοινωνία ή το κράτος. Το ίδιο δικαίωμα ανήκει σε εκείνους που πιστεύουν, σε όσους αμφισβητούν και σε όσους δεν ακολουθούν καμία θρησκεία.

Η ελευθερία δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με τις επιλογές όλων. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε το δικαίωμά τους να τις κάνουν, εφόσον σέβονται τα δικαιώματα των άλλων.

Η εκπαίδευση πρέπει να είναι χώρος γνώσης και συνύπαρξης, όχι μηχανισμός που αναγκάζει τους μαθητές να απαρνηθούν την ταυτότητά τους. Και ένα κοσμικό κράτος οφείλει να προστατεύει εξίσου τον πιστό και τον άθεο, εκείνον που φορά θρησκευτικά σύμβολα και εκείνον που επιλέγει να μην το κάνει.

Από το Αζερμπαϊτζάν έως τη Γαλλία και το Ιράν, η συζήτηση για τη μαντίλα μάς θυμίζει ότι η ελευθερία μπορεί να περιοριστεί τόσο από την απαγόρευση όσο και από την επιβολή.

Η πίστη είναι προσωπική υπόθεση. Η συνείδηση δεν επιβάλλεται. Και κανείς δεν θα έπρεπε να χρειάζεται την άδεια του κράτους για να είναι ο εαυτός του.