Μήπως κάνεις κι εσύ parental phubbing; Η συνήθεια με το κινητό & πώς επηρεάζει τη σχέση με το παιδί σου

Για χρόνια η δημόσια συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από ένα ερώτημα: «Πόσο κακό κάνουν οι οθόνες στα παιδιά;».

Σήμερα, η επιστήμη αρχίζει να διατυπώνει ένα διαφορετικό, κι όμως τόσο οφθαλμοφανές ερώτημα.

Τι συμβαίνει όταν οι οθόνες απομακρύνουν τον γονιό από το παιδί;

Μπορεί λοιπόν να έχουμε ένα γονιό παρόντα (δηλαδή στο σπίτι, μαζί με το παιδί), κι ενώ είναι σωματικά παρών, η προσοχή του βρίσκεται αλλού.

Ως ψυχολόγος, βρίσκω εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι οι πιο πρόσφατες έρευνες από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα δεν εστιάζουν πλέον μόνο στη χρήση κινητού από τα παιδιά. Εστιάζουν στον τρόπο που η χρήση του κινητού από τον γονιό μεταφράζεται συναισθηματικά από το παιδί. Και τα ευρήματα είναι ηχηρά.

Ο όρος που χρησιμοποιούν οι ερευνητές είναι parental phubbing: η στιγμή που ο γονιός, ενώ βρίσκεται με το παιδί του, διακόπτει ή περιορίζει την επαφή, επειδή η προσοχή του απορροφάται από το κινητό. Πρόκειται για δεκάδες μικρές στιγμές μέσα στην ημέρα, που το παιδί μπορεί να μιλήσει, κάτι να σου δείξει, σηκώνεις για λίγο τα μάτια κι έπειτα έρχεται μια ειδοποίηση και το βλέμμα σου επιστρέφει στην οθόνη. Κι αυτό επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, με ένα μήνυμα που θα έρθει, ένα scrolling στο Instagram, τις ειδήσεις της ημέρας κι ούτω καθεξής.

Τι έδειξαν έρευνες στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής

Μία πρόσφατη αμερικανική μελέτη σε περίπου 600 εφήβους ηλικίας 12 έως 17 ετών διαπίστωσε ότι όσο περισσότερο οι έφηβοι ένιωθαν πως οι γονείς τους έδιναν προτεραιότητα στο κινητό κατά τη διάρκεια της επικοινωνίας τους, τόσο υψηλότερα ήταν τα επίπεδα άγχους τους και τόσο συχνότερα εμφάνιζαν χαρακτηριστικά ανασφαλούς δεσμού. Δεν ήταν η κατοχή ενός κινητού που προέβλεπε το άγχος· ήταν η εμπειρία ότι η προσοχή του γονέα ήταν διαρκώς διαιρεμένη.

Αυτό το εύρημα, κατά τη γνώμη μου, είναι εξαιρετικά αποκαλυπτικό.

Τα παιδιά δεν αξιολογούν τον χρόνο με τον τρόπο που το κάνουμε οι ενήλικες.

Δεν σκέφτονται: «Η μαμά απάντησε σε 5 e-mails».

Δεν σκέφτονται: «Ο μπαμπάς είχε πολλή δουλειά».

Ο παιδικός εγκέφαλος κάνει μια πολύ πιο απλή και πολύ πιο συναισθηματική μετάφραση: «Δεν είμαι η προτεραιότητα αυτή τη στιγμή».

Και όταν αυτή η εμπειρία επαναλαμβάνεται καθημερινά, δεν βιώνεται πλέον ως ένα περιστατικό. Γίνεται τρόπος σχέσης.

Έρευνες και στην Ανατολή

Το ίδιο μήνυμα έρχεται και από μια από τις μεγαλύτερες μετα-αναλύσεις που έχουν δημοσιευθεί μέχρι σήμερα. Ερευνητές στην Κίνα συνέθεσαν τα αποτελέσματα 42 διαφορετικών μελετών, με περισσότερα από 56.000 παιδιά.

Τα συμπεράσματα ήταν εντυπωσιακά συνεπή.

Η συχνότερη ενασχόληση των γονιών με το κινητό κατά την αλληλεπίδραση με τα παιδιά συσχετίστηκε με περισσότερα εσωτερικευμένα προβλήματα, δηλαδή άγχος, συναισθηματική δυσφορία και απόσυρση, καθώς και με χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και μειωμένη κοινωνικο-συναισθηματική επάρκεια. Όταν και οι δύο γονείς εμφάνιζαν συστηματικά αυτή τη συμπεριφορά, οι συσχετίσεις ήταν ακόμη ισχυρότερες.

Αυτό που προσωπικά μου κάνει ιδιαίτερη εντύπωση είναι ότι μιλάμε για έρευνες σε δύο τελείως διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα.

Άλλη κουλτούρα, άλλο εκπαιδευτικό σύστημα, άλλη δομή της οικογένειας.

Κι όμως, το μήνυμα που λαμβάνει το παιδί συναισθηματικά είναι το ίδιο: «δεν ενδιαφέρεται αρκετά για εμένα, δεν είναι συναισθηματικά διαθέσιμος».

Το άγχος γεννιέται από την οικογένεια

Πιστεύω ότι πολλές φορές παρερμηνεύουμε το παιδικό άγχος.

Το αντιμετωπίζουμε σαν κάτι που δημιουργείται αποκλειστικά από εξωτερικούς στρεσογόνους παράγοντες: το σχολείο, τις εξετάσεις, τα social media.

Όμως το νευρικό σύστημα ενός παιδιού ρυθμίζεται πρωτίστως μέσα στη σχέση με τον γονιό.

Κάθε φορά που το παιδί στρέφεται προς εκείνον, στην πραγματικότητα θέτει μια ασυνείδητη ερώτηση: «Είσαι διαθέσιμος για μένα;».

Η απάντηση δεν χρειάζεται να είναι πάντα λεκτική ή ακόμα και να λες πως εγώ είμαι εδώ, αλλά το βλέμμα, η έκφραση του προσώπου, η στάση του σώματος δε συνάδουν, δεν υπάρχει η διαθεσιμότητα της προσοχής, τότε δεν έχει καμία σημασία.

Όταν ανάμεσα στον γονιό και στο παιδί παρεμβάλλεται συνεχώς μια οθόνη, η απάντηση γίνεται ασαφής. Και η αβεβαιότητα είναι μία από τις πιο ισχυρές πηγές άγχους για έναν αναπτυσσόμενο εγκέφαλο.

Δεν πιστεύω ότι τα παιδιά πληγώνονται επειδή ο γονιός χρησιμοποιεί κινητό, πληγώνονται όταν η σχέση διακόπτεται επανειλημμένα. Το πρόβλημα είναι η απουσία, η οθόνη αποτελεί απλά το μέσο.

Δεν χρειάζεται τελειότητα, χρειάζεται παρουσία!

Για όσους έχουν διαβάσει ξανά άρθρα μου, συνηθίζω να το λέω, έως και που θα μπορούσα να θεωρηθώ κουραστική, αλλά είναι τόσο αλήθεια και γι΄ αυτό το υπερτονίζω. Αυτό είναι ίσως και το πιο ανακουφιστικό συμπέρασμα.

Οι έρευνες δεν ζητούν από τους γονείς να πετάξουν τα κινητά τους, δεν ζητούν μια ανέφικτη ψηφιακή αποχή.

Υπενθυμίζουν όμως κάτι που η αναπτυξιακή ψυχολογία γνωρίζει εδώ και δεκαετίες: η συναισθηματική ασφάλεια ενός παιδιού χτίζεται μέσα από χιλιάδες μικρές στιγμές αδιαίρετης προσοχής.

Μέσα από εκείνες τις στιγμές -το πρωί μόλις ξυπνάει, την ώρα που γυρίζει από το σχολείο, τις στιγμές μετά το μπάνιο, πριν τον ύπνο- που το παιδί νιώθει ότι είναι το πιο σημαντικό πρόσωπο στον κόσμο του γονιού του.

Από τα μεγαλύτερα δώρα που μπορούμε να κάνουμε στα παιδιά μας είναι να προστατεύσουμε τη δική μας παρουσία απέναντί τους, να μας αναζητά με το βλέμμα του και να είμαστε εκεί. Και μην ξεχνάτε τον μιμητισμό, που σίγουρα θα κερδίζετε έδαφος στον αγώνα με τις δικές τους οθόνες, όσο δεν βλέπουν την αυτόματη κίνηση: πιάνω το κινητό, κάθομαι, χάνομαι στον κόσμο του…