Εμμηνόπαυση χωρίς φίλτρο: 5 πράγματα που οι γυναίκες φοβούνται να πουν δυνατά (και ήρθε η ώρα αυτό να σταματήσει)

Η εμμηνόπαυση δεν είναι μόνο μια βιολογική μετάβαση, αλλά και μια περίοδος κατά την οποία η σχέση με τον εαυτό μας, το σώμα μας και τους άλλους δοκιμάζεται. Πίσω από τις εξάψεις, την αϋπνία, τις αλλαγές στο σώμα και τη μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, υπάρχουν συχνά σκέψεις και συναισθήματα που οι γυναίκες δυσκολεύονται να μοιραστούν.  Αυτό που χρειαζόμαστε περισσότερο- με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Εμμηνόπαυσης που γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 18 Οκτωβρίου– είναι να μπορέσουμε επιτέλους να μιλήσουμε ανοιχτά γι’ αυτή την εμπειρία.

«Δεν ξέρω τι μου συμβαίνει τελευταία, δεν αισθάνομαι ο εαυτός μου», είναι η πιο συνήθης φράση που συναντώ πιο συχνά στο γραφείο μου ως ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια. Μπορεί να ειπωθεί σχεδόν απολογητικά, σαν η γυναίκα που την εκφράζει να αισθάνεται ότι θα έπρεπε να έχει ήδη βρει την απάντηση. Άλλωστε, έχει περάσει τόσα στη ζωή της. Έχει αντιμετωπίσει δυσκολίες, έχει ανταποκριθεί σε πολλαπλούς ρόλους, έχει μάθει να αντέχει. Γιατί τώρα αισθάνεται ότι δυσκολεύεται τόσο πολύ με πράγματα που παλαιότερα διαχειριζόταν χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια;

Συχνά, η συζήτηση ξεκινά από κάτι φαινομενικά απλό. Τον ύπνο που έχει αλλάξει, τα κιλά που δεν φεύγουν, τον εκνευρισμό που εμφανίζεται χωρίς προειδοποίηση. Όσο όμως προχωράμε, αναδύονται ερωτήματα που δεν περιορίζονται στο σώμα.

«Γιατί δεν έχω πια την ίδια διάθεση;», «Γιατί απομακρύνομαι από τον σύντροφό μου;», «Γιατί νιώθω ότι δεν μπορώ να ελέγξω όσα μου συμβαίνουν;». Και κάποια στιγμή, σχεδόν αναπόφευκτα, μπορεί να εμφανιστεί μια πιο δύσκολη σκέψη: «Μήπως μεγαλώνω και χάνω κάτι από αυτό που ήμουν;».

Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα πιο ουσιαστικά κομμάτια της εμπειρίας της εμμηνόπαυσης που δεν συζητάμε αρκετά.

Γνωρίζουμε ότι πρόκειται για μια φυσιολογική βιολογική μετάβαση, που συνοδεύεται από ορμονικές μεταβολές οι οποίες μπορούν να επηρεάσουν τον ύπνο, τη διάθεση, τη σεξουαλική λειτουργία και τη σωματική ευεξία. Όμως η ψυχολογική εμπειρία αυτής της περιόδου είναι πολύ πιο σύνθετη. Γιατί καμία γυναίκα δεν βιώνει τις αλλαγές του σώματός της ανεξάρτητα από την προσωπική της ιστορία, τις σχέσεις της, τις προσδοκίες της και τον τρόπο με τον οποίο έχει μάθει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό της.

Και αυτό είναι κάτι που θεωρώ σημαντικό να έχουμε πάντα στο μυαλό μας: δεν υπάρχει ένας σωστός τρόπος να βιώσει μια γυναίκα την εμμηνόπαυση.

Για κάποιες αποτελεί μια σχετικά ήπια μετάβαση, άλλες βιώνουν έντονη σωματική ή ψυχολογική δυσφορία.

Υπάρχουν γυναίκες που αισθάνονται ανακούφιση και ελευθερία, αλλά και γυναίκες που δυσκολεύονται να συμφιλιωθούν με τις αλλαγές. Όλες αυτές οι εμπειρίες είναι διαφορετικές και αξίζουν να αντιμετωπίζονται χωρίς γενικεύσεις.

Όταν το σώμα αλλάζει τους κανόνες της καθημερινότητας

Ας σκεφτούμε μια γυναίκα που ξυπνά σχεδόν κάθε βράδυ ιδρωμένη, δυσκολεύεται να ξανακοιμηθεί και το επόμενο πρωί πρέπει να ανταποκριθεί κανονικά σε όλες τις υποχρεώσεις της. Στην αρχή μπορεί να το αντιμετωπίζει ως μια παροδική ενόχληση. Όταν όμως η κατάσταση συνεχίζεται, η κούραση αρχίζει να συσσωρεύεται και μαζί της μειώνεται η αντοχή στο στρες, η συγκέντρωση και η υπομονή.

Η ίδια γυναίκα μπορεί να αναρωτιέται γιατί έχει γίνει τόσο ευέξαπτη, γιατί αντιδρά δυσανάλογα σε μικρά καθημερινά γεγονότα ή γιατί αισθάνεται ότι δεν έχει πια την ενέργεια να φροντίζει τους πάντες όπως παλιά.

Αυτό που συχνά παραβλέπουμε είναι πόσο στενά συνδέονται η σωματική και η ψυχική μας κατάσταση. Οι ορμονικές διακυμάνσεις της περιεμμηνόπαυσης μπορούν να επηρεάσουν τη συναισθηματική ισορροπία, ενώ η έλλειψη ύπνου επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τη δυνατότητά μας να διαχειριζόμαστε τις καθημερινές πιέσεις.

Όμως δεν είναι όλα απλώς θέμα ορμονών.

Στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία έχει ιδιαίτερη σημασία να κατανοήσουμε και το πλαίσιο μέσα στο οποίο μια γυναίκα βιώνει αυτές τις αλλαγές.

Μήπως έχεις μάθει να είσαι πάντα διαθέσιμη; Μήπως δυσκολεύεσαι να θέσεις όρια; Μήπως έχεις συνδέσει την αξία σου με το πόσα μπορείς να προσφέρεις στους άλλους, αφήνοντας συστηματικά τις δικές σου ανάγκες σε δεύτερη μοίρα;

Μια γυναίκα που για χρόνια έχει μάθει να λειτουργεί με υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό της μπορεί να δυσκολεύεται ιδιαίτερα όταν διαπιστώνει ότι οι αντοχές της δεν είναι πλέον ίδιες. Δεν είναι μόνο η κόπωση που την επιβαρύνει, είναι και η εσωτερική πίεση να συνεχίσει να ανταποκρίνεται όπως πριν.

Κάπου εδώ αρχίζει μια σημαντική θεραπευτική διεργασία: να μπορέσει να αναγνωρίσει ότι οι ανάγκες της έχουν σημασία, ότι η ξεκούραση δεν αποτελεί αδυναμία και ότι δεν χρειάζεται να φτάσει στην εξάντληση για να επιτρέψει στον εαυτό της να σταματήσει.

Η σχέση με το σώμα και ο φόβος ότι χάνεται η θηλυκότητα

Δεν θα μπορούσε παρά αυτό να είναι το κεντρικό θέμα στη συζήτηση για την εμμηνόπαυση.

Ποια (και ποιος θα έλεγα) ακούει «εμμηνόπαυση» και δεν σκέφτεται «πάει τώρα, αυτό ήταν… τελείωσα ως γυναίκα!».

Ζούμε  σε μια κοινωνία που εξακολουθεί να συνδέει σε μεγάλο βαθμό τη γυναικεία ελκυστικότητα με τη νεότητα. Και παρόλο που μπορεί συνειδητά να διαφωνούμε με αυτήν την αντίληψη, δεν είναι πάντα εύκολο να απαλλαγούμε από την επιρροή της.

Επίσης, μεταβολές στη μυϊκή σύσταση του σώματος και στην κατανομή του λίπους είναι συχνές σε αυτή τη φάση της ζωής. Όμως αυτό που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον από ψυχολογική σκοπιά δεν είναι μόνο η ίδια η αλλαγή, αλλά το νόημα που αποκτά για κάθε μια.

«Δεν τρώω περισσότερο, αλλά παίρνω κιλά». «Δεν μου αρέσει πια αυτό που βλέπω στον καθρέφτη». «Δεν αισθάνομαι ελκυστική όπως παλιά».

Για κάποια μπορεί να αποτελεί μια διαχειρίσιμη ενόχληση,  σε άλλη μπορεί να κλονίζει σημαντικά την αυτοπεποίθησή της, ιδιαίτερα αν έχει μάθει να αξιολογεί τον εαυτό της μέσα από την εμφάνιση ή την ικανότητά της να διατηρεί τον έλεγχο του βάρους της.

Στην ψυχοθεραπεία προσπαθούμε να διερευνήσουμε αυτήν τη σχέση με το σώμα χωρίς να ακυρώνουμε τη δυσκολία μας. Δεν αρκεί προφανώς να της πω ότι πρέπει να αγαπά τον εαυτό της όπως είναι. Μια τέτοια προτροπή, όσο καλοπροαίρετη κι αν είναι, μπορεί να την κάνει να αισθανθεί ότι αποτυγχάνει ακόμη και στο να αποδεχτεί τις αλλαγές της.

Η ουσιαστική αποδοχή είναι μια πιο σύνθετη διαδικασία. Περιλαμβάνει την αναγνώριση των συναισθημάτων, την επανεξέταση των προσδοκιών και τη σταδιακή αποσύνδεση της προσωπικής αξίας από την εξωτερική εμφάνιση. Πολύ κεντρικό ρόλο παίζει η κατανόηση και η ψυχο-εκπαίδευση γύρω από τη νέα φροντίδα εαυτού. Νέοι στόχοι, νέα οργάνωση και νέα προοπτική, τείνουν να δημιουργούν μια μετατόπιση της προσοχής και των στόχων σε κάτι αποτελεσματικό.  Άρα, σημαίνει ότι προσπαθούμε να αναπτύξουμε μια σχέση μαζί του που βασίζεται περισσότερο στη φροντίδα και λιγότερο στην αυστηρή αυτοκριτική.

Όσα δεν λέγονται εύκολα για τη σεξουαλικότητα και τη σχέση

Η σεξουαλική επιθυμία είναι ένα από τα θέματα που μπορεί να συνοδεύονται από ιδιαίτερη αμηχανία.

Μια γυναίκα μπορεί να αγαπά τον σύντροφό της, να επιθυμεί τη συντροφικότητα και την τρυφερότητα, αλλά να διαπιστώνει ότι δεν έχει πια την ίδια διάθεση για σεξ. Και αυτή η αλλαγή να την προβληματίζει περισσότερο από όσο τολμά να παραδεχτεί. Μπορεί να αισθάνεται ενοχές, να φοβάται ότι ο σύντροφός της θα το εκλάβει ως απόρριψη ή να αναρωτιέται αν η ίδια έχει χάσει κάτι από τη θηλυκότητά της.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η σεξουαλική επιθυμία δεν λειτουργεί ανεξάρτητα από την ψυχική και σωματική μας κατάσταση. Η κόπωση, το άγχος, οι αλλαγές στην εικόνα του σώματος, αλλά και η κολπική ξηρότητα ή ο πόνος κατά τη σεξουαλική επαφή μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη σεξουαλική εμπειρία.

Όταν αρχίζεις  να συνδέεις  την επαφή με δυσφορία ή με την πίεση να ανταποκριθεί στις προσδοκίες του άλλου, μπορεί σταδιακά να απομακρύνεσαι ακόμη και από τη σωματική οικειότητα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ψυχοθεραπευτική προσέγγιση δεν έχει στόχο να επαναφέρει τη γυναίκα σε κάποιο προκαθορισμένο επίπεδο σεξουαλικής δραστηριότητας. Στόχος είναι να κατανοήσει τι αισθάνεται, τι επιθυμεί πραγματικά, ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζει και πώς μπορεί να επικοινωνήσει τις ανάγκες της μέσα στη σχέση.

Η σεξουαλικότητα δεν είναι μια υποχρέωση που πρέπει να εκπληρώνεται. Είναι μια προσωπική εμπειρία που συνδέεται με την επιθυμία, την ασφάλεια, την οικειότητα και την ελευθερία έκφρασης.

Παράλληλα, όταν υπάρχουν σωματικά συμπτώματα, η κατάλληλη γυναικολογική αξιολόγηση και αντιμετώπιση είναι απαραίτητη. Δεν μπορούμε να προσεγγίζουμε ως αποκλειστικά ψυχολογικό ένα πρόβλημα που μπορεί να έχει και σαφή οργανική βάση.

Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι να δημιουργηθεί ο χώρος, ώστε να μπορείς να μιλήσεις  χωρίς ντροπή. Να μπορείς να εκφράσεις ότι δεν επιθυμείς την επαφή, ότι πονάς ή ότι αισθάνεσαι διαφορετικά, χωρίς να θεωρείς πως οφείλεις να απολογηθείς γι’ αυτό.

«Δεν αναγνωρίζω πια τον εαυτό μου»

Ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική και ταυτόχρονα η πιο δύσκολη πλευρά της εμμηνόπαυσης για ορισμένες γυναίκες.

Πίσω από τις αλλαγές στη διάθεση, την αϋπνία, τη μειωμένη ενέργεια ή τις δυσκολίες συγκέντρωσης, μπορεί να υπάρχει μια βαθύτερη αίσθηση ότι η εικόνα που είχαν για τον εαυτό τους αρχίζει να μεταβάλλεται.

Μια γυναίκα που ήταν πάντα οργανωτική μπορεί να ανησυχεί επειδή ξεχνά πράγματα ή δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί. Μια γυναίκα που θεωρούσε τον εαυτό της ψύχραιμο μπορεί να φοβάται τις έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις της. Κάποια άλλη μπορεί να αισθάνεται ότι έχει χάσει τον αυθορμητισμό, την αυτοπεποίθηση ή τη χαρά της.

Οι δυσκολίες μνήμης και συγκέντρωσης που αρκετές γυναίκες περιγράφουν ως «νοητική θολούρα» μπορεί να συνδέονται με την εμμηνοπαυσιακή μετάβαση, τον διαταραγμένο ύπνο και το στρες. Δεν αποτελούν από μόνες τους ένδειξη σοβαρής γνωστικής διαταραχής, αν και τα επίμονα ή επιδεινούμενα συμπτώματα χρειάζονται ιατρική διερεύνηση.

Αυτό που με απασχολεί ψυχοθεραπευτικά είναι ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύεις αυτές τις αλλαγές.

Μια μικρή δυσκολία στη συγκέντρωση μπορεί να μεταφραστεί σε «δεν είμαι πια ικανή». Μια περίοδος μειωμένης επιθυμίας μπορεί να γίνει «δεν είμαι πια ελκυστική». Μια έντονη συναισθηματική αντίδραση μπορεί να οδηγήσει στη σκέψη «έχω χάσει τον έλεγχο του εαυτού μου».

Αυτές οι ερμηνείες συχνά εντείνουν τη δυσφορία και δημιουργούν έναν κύκλο ανησυχίας και αυτοαμφισβήτησης.

Ο στόχος της θεραπευτικής διαδικασίας, λοιπόν, είναι να  προσπαθούμε να διαχωρίσουμε αυτό που πραγματικά συμβαίνει από το νόημα που του αποδίδουμε. Να αναγνωρίσουμε τις αυστηρές πεποιθήσεις για τον εαυτό μας, να κατανοήσουμε τους φόβους που ενεργοποιούνται και να αναπτύξουμε έναν πιο ευέλικτο τρόπο να στεκόμαστε απέναντι στις αλλαγές.

Αν, λοιπόν, δεν αισθάνεσαι όπως παλιά, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχεις χάσει τον εαυτό σου.

Μπορεί να σημαίνει ότι βρίσκεσαι σε μια περίοδο που χρειάζεται να τον γνωρίσεις ξανά, μέσα σε διαφορετικές συνθήκες.

Η εμμηνόπαυση ως μια περίοδος επαναπροσδιορισμού

Η εμμηνόπαυση συχνά συμπίπτει με μια φάση ζωής στην οποία πολλά πράγματα αλλάζουν ταυτόχρονα. Συνήθως τα παιδιά μεγαλώνουν και αποκτούν μεγαλύτερη ανεξαρτησία, οι γονείς– που μεγαλώνουν κι εκείνοι-  μπορεί να χρειάζονται περισσότερη φροντίδα, οι επαγγελματικές απαιτήσεις παραμένουν υψηλές, ενώ οι προσωπικές σχέσεις ενδέχεται να περνούν και αυτές από διαφορετικές φάσεις.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να αρχίσεις να αναρωτιέσαι ποια είσαι πέρα από τους ρόλους που έχεις αναλάβει όλα αυτά τα χρόνια.

Τι θέλεις εσύ; Τι σε ευχαριστεί; Ποιες ανάγκες σου έχεις αφήσει πίσω; Πόσο χώρο έχεις στη ζωή σου για πράγματα που δεν συνδέονται με την υποχρέωση ή τη φροντίδα των άλλων;

Αυτά τα ερωτήματα δεν προκαλούνται απαραίτητα από την εμμηνόπαυση, μπορεί όμως να έρθουν πιο έντονα στην επιφάνεια κατά τη συγκεκριμένη περίοδο.

Θέλω να τονίσω πως η θλίψη, ο θυμός, ο φόβος ή η αίσθηση απώλειας είναι συνήθη συμπτώματα και χρειάζεται να υπάρχει χώρος και γι’ αυτά τα συναισθήματα.

Η ψυχοθεραπεία δεν έχει στόχο να αντικαταστήσει τις δύσκολες σκέψεις με μια επιβεβλημένη αισιοδοξία. Προσφέρει απλά τη δυνατότητα να κατανοήσουμε τι σημαίνει αυτή η μετάβαση με βάση την προσωπική ιστορία και τις ανάγκες της καθεμιάς. Και κυρίως, υπάρχει η δυνατότητα να αναπτύξεις μια πιο ουσιαστική και λιγότερο επικριτική σχέση με τον εαυτό σου.

Μια νέα σχέση με τον εαυτό μας

Αν υπάρχει κάτι που θα ήθελα να κρατήσει μια γυναίκα διαβάζοντας αυτό το άρθρο, είναι ότι δεν χρειάζεται να ντρέπεται για όσα αισθάνεται.

Δεν χρειάζεται να απολογείται επειδή δεν έχει διάθεση για σεξ, επειδή δυσκολεύεται να κοιμηθεί, επειδή αισθάνεται θυμό ή επειδή δεν αναγνωρίζει το σώμα της.

Ούτε χρειάζεται να αποδείξει ότι αντιμετωπίζει την εμμηνόπαυση με αισιοδοξία και αυτοπεποίθηση.

Η εμπειρία κάθε γυναίκας είναι προσωπική και τα συναισθήματα που τη συνοδεύουν, ακόμη και όταν είναι αντιφατικά, αξίζουν να ακουστούν.

Στη δική μου προσέγγιση, το ζητούμενο δεν είναι να βοηθήσουμε μια γυναίκα να επιστρέψει πάση θυσία σε αυτό που ήταν πριν, αλλά να μπορέσει να κατανοήσει τις αλλαγές που βιώνει, να αναγνωρίσει τις ανάγκες της και να αναπτύξει μια σχέση με τον εαυτό της που να μην καθορίζεται αποκλειστικά από την ηλικία, την εμφάνιση ή τους ρόλους της, χωρίς όμως να αμελεί τη φροντίδα του εαυτού της!

Θα έλεγα λοιπόν να κρατήσουμε το εξής: Οι αλλαγές που βιώνεις εξηγούνται και τεκμηριώνονται επιστημονικά, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να τις κρύψεις ή να τις ξεπεράσεις όσο πιο γρήγορα γίνεται.

Ούτε γίνεται, ούτε χρειάζεται να παραμείνουμε ίδιες σε κάθε ηλικία, όμως ας αναγνωρίσουμε τις νέες μας ανάγκες, ας τις αποδεχτούμε κι ας εφαρμόσουμε τα νέα δεδομένα για να φροντίζουμε ουσιαστικά τον εαυτό μας.