Συμπεριφερόμαστε όπως επιλέγουμε ή όπως μπορούμε;
Πόσο ελεύθεροι είναι τελικά οι άνθρωποι στις επιλογές τους; Πόσες από τις συμπεριφορές τους υπαγορεύονται από τις αξίες και τις αρχές τους και πόσες από τις δυνατότητες, τους φόβους ή τους περιορισμούς τους; Και πόσο συχνά παρουσιάζουν ως συνειδητή επιλογή κάτι που, στην πραγματικότητα, δυσκολεύονται να κάνουν διαφορετικά;
Ένας άνθρωπος μπορεί να θεωρεί την ειλικρίνεια αδιαπραγμάτευτη αξία του. Είναι όμως ειλικρινής επειδή πιστεύει βαθιά στην αλήθεια ή επειδή δεν αντέχει το βάρος ενός ψέματος και τις συνέπειες της αποκάλυψής του; Κάποιος άλλος μπορεί να αποφεύγει τις συγκρούσεις, θεωρώντας τον εαυτό του διαλλακτικό, ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να φοβάται την αντιπαράθεση. Αντίστοιχα, η αφοσίωση σε μια σχέση μπορεί να αποτελεί συνειδητή ηθική στάση, αλλά και να συνδέεται με την αδυναμία διαχείρισης παράλληλων συναισθηματικών καταστάσεων.
Ακυρώνει άραγε το ένα το άλλο; Παύει μια αρετή να είναι αρετή επειδή εξυπηρετεί ταυτόχρονα μια ψυχική ανάγκη;
Οι επιλογές τους δεν διαμορφώνονται ανεξάρτητα από την προσωπικότητά τους. Επηρεάζονται από τις εμπειρίες, τις αντοχές, τις ανασφάλειες, τις επιθυμίες τους, ακόμη και από πλευρές του εαυτού τους που δεν έχουν αναγνωρίσει. Το ότι επιλέγουν μια συμπεριφορά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι γνωρίζουν και τους βαθύτερους λόγους της επιλογής τους.
Ας υποθέσουμε ότι ένας άνθρωπος, ύστερα από πολλά χρόνια γάμου, έχοντας δημιουργήσει οικογένεια και χτίσει μια κοινή ζωή, ερωτεύεται κάποιον άλλον. Η έλξη είναι έντονη, ίσως πρωτόγνωρη. Δεν επέλεξε απαραίτητα να αισθανθεί όσα αισθάνεται. Μπορεί όμως να επιλέξει τι θα κάνει με αυτά.
Θα μπορούσε να αναγνωρίσει τα συναισθήματά του, να μην ενεργήσει παρορμητικά, να αναλογιστεί τις δεσμεύσεις του και να αναζητήσει έναν ειλικρινή τρόπο επικοινωνίας με τον σύντροφό του. Θα μπορούσε επίσης να παρασυρθεί σε μια παράλληλη σχέση, επικαλούμενος τη δύναμη του έρωτα, και να αποφασίσει για τον γάμο του μόνο όταν θα έχει εξασφαλίσει την προοπτική μιας νέας ζωής.
Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς τη διαφορά ανάμεσα στις δύο στάσεις. Είναι όμως εξίσου εύκολο να ακολουθήσει εκείνη που θεωρεί ορθότερη, όταν βρεθεί ο ίδιος αντιμέτωπος με μια τέτοια συνθήκη;

Εδώ ανακύπτει μια ουσιαστική διάκριση: άλλο είναι να γνωρίζει κανείς το σωστό, άλλο να θέλει να το πράξει και άλλο να διαθέτει την ψυχική δύναμη να το υποστηρίξει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συμπεριφορά είναι αναπόφευκτη ή ότι οι περιορισμοί ενός ανθρώπου συνιστούν δικαιολογία. Η κατανόηση των αιτιών μιας πράξης δεν συνεπάγεται την αποδοχή της. Επιτρέπει, ωστόσο, να προσεγγίζεται η ανθρώπινη συμπεριφορά πέρα από τις εύκολες ερμηνείες και τις απόλυτες κρίσεις.
Άλλωστε, μια συμπεριφορά, όσο χαρακτηριστική ή έντονη κι αν είναι, δεν αρκεί από μόνη της για να ορίσει το σύνολο ενός ανθρώπου. Κανένας άνθρωπος δεν ορίζεται μόνο από τις καλύτερες ή αποκλειστικά από τις χειρότερες στιγμές του. Οι αρετές και οι αδυναμίες του συνυπάρχουν, συχνά αντιφατικά, χωρίς η μία πλευρά να ακυρώνει απαραίτητα την άλλη. Μπορεί να είναι ειλικρινής και ταυτόχρονα δειλός, γενναιόδωρος αλλά συναισθηματικά ανεπαρκής, ένας άνθρωπος με βαθιές αρχές που κάποια στιγμή αδυνατεί να σταθεί στο ύψος τους.
Ασφαλώς, οι επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές ενός ανθρώπου έχουν σημασία. Φανερώνουν πλευρές του χαρακτήρα του και διαμορφώνουν τις σχέσεις του. Δεν μπορεί, ωστόσο, να επικαλείται επ’ αόριστον όσα δεν αντέχει ή δεν γνωρίζει για να αποφεύγει την ευθύνη των πράξεών του.
Η ουσιαστικότερη μορφή αυτογνωσίας μπορεί τελικά να αρχίζει όταν ένας άνθρωπος αναρωτιέται όχι μόνο γιατί πράττει με έναν συγκεκριμένο τρόπο, αλλά και αν θα μπορούσε να πράξει διαφορετικά. Να αναζητά πίσω από τις επιλογές του όχι μόνο τις προθέσεις του, αλλά και τους φόβους, τις ανάγκες ή τις αδυναμίες που ενδεχομένως τις επηρεάζουν.
Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο αυτό που επιλέγει. Είναι και αυτό που μπορεί, αυτό που φοβάται, αυτό που δεν έχει ακόμη καταφέρει να ξεπεράσει.
Η επίγνωση, ωστόσο, δεν αρκεί από μόνη της. Η προσωπική εξέλιξη προϋποθέτει τη διάθεση να αμφισβητεί κανείς τον εαυτό του, να αναλαμβάνει την ευθύνη των λαθών του και να αξιοποιεί τις εμπειρίες του, ακόμη και τις πιο επώδυνες, ως ευκαιρίες μάθησης.
Το ζητούμενο είναι να προσπαθεί κανείς να διευρύνει τα όριά του, μετατρέποντας όσα βιώνει σε γνώση και τη γνώση σε δυνατότητα. Και για μένα, εκεί βρίσκεται η ουσία της προσωπικής ελευθερίας: όχι μόνο στο να επιλέγει κανείς ανάμεσα σε όσα μπορεί σήμερα, αλλά στο να εξελίσσεται ώστε αύριο να μπορεί περισσότερα.