5 φορές περισσότερες έρευνες για τη στυτική δυσλειτουργία από ό,τι για το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο: Γιατί η περίοδος έμεινε στο περιθώριο της ιατρικής έρευνας;
Για δεκαετίες, η ιατρική έρευνα δεν μοίρασε την προσοχή της ισότιμα και στα δύο φύλα. Ορισμένα προβλήματα έγιναν αντικείμενο εκτεταμένης έρευνας, ενώ άλλα έμειναν πολύ πιο πίσω. Η γυναικεία υγεία είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Μια ενδεικτική συγκριτική μελέτη έδειξε ότι είχαν δημοσιευθεί περίπου 5 φορές περισσότερες μελέτες για τη στυτική δυσλειτουργία απ’ ό,τι για το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο. Δεν πρόκειται για το ποια από τις δύο καταστάσεις είναι σημαντικότερη. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στην ίδια την ανισορροπία: γιατί κάποια προβλήματα υγείας έγιναν ερευνητικές προτεραιότητες, ενώ άλλα έμειναν για δεκαετίες στο περιθώριο;
Η στυτική δυσλειτουργία είναι πραγματικό ζήτημα υγείας και φυσικά αξίζει επιστημονική έρευνα. Το ζήτημα δεν είναι ότι μελετήθηκε. Είναι ότι, ιστορικά, η γυναικεία υγεία και ιδιαίτερα η αναπαραγωγική υγεία δεν έλαβαν αντίστοιχη προσοχή.
Η ανισορροπία αυτή φαίνεται και στη χρηματοδότηση. Ανάλυση του NIH για 74 ασθένειες έδειξε σημαντικές διαφορές ανάμεσα στη χρηματοδότηση και στο πραγματικό βάρος των ασθενειών. Το 2019, από τις 34 παθήσεις που επηρέαζαν δυσανάλογα το ένα φύλο, οι 25 ήταν «male-favored» ως προς τη σχέση χρηματοδότησης και φορτίου νόσου, έναντι 9 που ήταν «female-favored».
Σε διαφορετική ανάλυση, οι National Academies υπολόγισαν ότι μόλις 8,8% της χρηματοδότησης του NIH για ερευνητικές επιχορηγήσεις την περίοδο 2013–2023 αφορούσε την υγεία των γυναικών. Το ποσοστό μειώθηκε από 9,7% το 2013 σε 7,9% το 2023.
Και αυτό δεν είναι απλώς ένα στατιστικό πρόβλημα. Όταν ένα ζήτημα δεν μελετάται αρκετά, γνωρίζουμε λιγότερα γι’ αυτό. Έχουμε λιγότερα δεδομένα, λιγότερες απαντήσεις και, ενδεχομένως, λιγότερες θεραπευτικές επιλογές.
Η περίοδος ήταν πάντα εκεί. Η έρευνα, όχι.
Η έμμηνος ρύση είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα βιολογικά φαινόμενα. Κι όμως, για μεγάλο μέρος της ιστορίας της ιατρικής, ο εμμηνορροϊκός κύκλος, ο πόνος περιόδου, η βαριά αιμορραγία και το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο δεν αντιμετωπίστηκαν ως ερευνητικές προτεραιότητες ανάλογες με τη συχνότητα και την επίδρασή τους στη ζωή των γυναικών.
Η περίοδος ως «τοξίνη»
Και εδώ δίνουμε τη θέση στο… «παράλογο»! Στις αρχές του 20ού αιώνα, η έμμηνος ρύση δεν ήταν απλώς ένα πεδίο που δεν είχε ερευνηθεί αρκετά. Ήταν, σε ορισμένες περιπτώσεις, αντικείμενο θεωριών που σήμερα μοιάζουν απίστευτες.
Το 1920, ο γιατρός Béla Schick διατύπωσε τη θεωρία ότι κατά την έμμηνο ρύση το γυναικείο σώμα παράγει μια ουσία που ονόμασε «menotoxin», δηλάδή τοξίνη. Ανάμεσα στα πειράματά του ήταν και η παρατήρηση ότι λουλούδια που άγγιζαν γυναίκες κατά την περίοδο μαραίνονταν γρηγορότερα.
Η υπόθεση παρέμεινε αντικείμενο έρευνας για δεκαετίες, παρά τις αμφιβολίες και τις προσπάθειες να εντοπιστεί η συγκεκριμένη ουσία. Σήμερα, η «menotoxin» δεν αναγνωρίζεται ως βιολογική τοξίνη.
Η ιστορία αυτή δείχνει και κάτι ακόμη: όταν η επιστήμη δεν έχει επαρκή δεδομένα, το κενό μπορεί να γεμίσει από υποθέσεις. Και για την περίοδο χρειάστηκε να περάσει πολύς χρόνος μέχρι η έρευνα να στραφεί από τους μύθους στη βιολογία.
Από το «άχρηστο» υλικό στα κύτταρα με ερευνητικό ενδιαφέρον
Μέχρι το 2011, δημοσιευμένες μελέτες έδειχναν ήδη ότι το εμμηνορροϊκό αίμα περιέχει κύτταρα με χαρακτηριστικά ενήλικων βλαστοκυττάρων. Στο εργαστήριο, τα κύτταρα αυτά μπορούσαν να διαφοροποιηθούν προς διαφορετικούς τύπους κυττάρων, μεταξύ άλλων οστικού, χόνδρινου, λιπώδους, νευρικού και καρδιακού ιστού.
Ωστόσο, η έρευνα παραμένει κυρίως εργαστηριακή και προκλινική. Δεν μιλάμε, δηλαδή, για έτοιμες θεραπείες. Το εύρημα, όμως, άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο μπορούσε να αντιμετωπιστεί το εμμηνορροϊκό αίμα: όχι απλώς ως βιολογικό υπόλειμμα, αλλά ως πιθανή πηγή κυττάρων με ερευνητικό ενδιαφέρον.
Ο πόνος της περιόδου
Δύο χρόνια αργότερα, το 2013, μια μικρή τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη εξέτασε το «sildenafil», τη δραστική ουσία του Viagra, για την πρωτοπαθή δυσμηνόρροια. Οι συμμετέχουσες που έλαβαν «sildenafil» παρουσίασαν μεγαλύτερη ανακούφιση από τον πόνο σε σχέση με την ομάδα placebo. Ωστόσο, η μελέτη σταμάτησε πρόωρα λόγω διακοπής της χρηματοδότησης, βάζοντας στον «πάγο» μία θεραπεία που θα ανακούφιζε εκατομύρια γυναίκες από τους πόνους που βιώνουν κάθε μήνα.
Και πόσο αίμα χωράει πραγματικά μια σερβιέτα;
Το ίδιο ερώτημα για το τι αξίζει να μετρηθεί εμφανίζεται ακόμη και στα προϊόντα περιόδου. Μέχρι πρόσφατα, η χωρητικότητά τους δεν μετριόταν πάντα με υλικά που προσομοιάζουν το πραγματικό εμμηνορροϊκό αίμα. Σε εργαστηριακές δοκιμές χρησιμοποιούνταν συχνά νερό με αλάτι ή φυσιολογικός ορός για να υπολογιστεί πόσο υγρό μπορούσε να συγκρατήσει ένα προϊόν. Το εμμηνορροϊκό αίμα, όμως, δεν έχει τις ίδιες ιδιότητες με το νερό.
Το 2023, ερευνητές εξέτασαν για πρώτη φορά 21 προϊόντα περιόδου χρησιμοποιώντας ανθρώπινα συμπυκνωμένα ερυθρά αιμοσφαίρια, ως υλικό πιο κοντά στο αίμα. Τα αποτελέσματα έδειξαν σημαντικές διαφορές στη χωρητικότητα των προϊόντων, ενώ οι αναγραφόμενες χωρητικότητες στις συσκευασίες των προϊόντων δεν ταίριαζαν με τις μετρήσεις.
Για χρόνια, λοιπόν, ένα προϊόν που προορίζεται να συγκρατεί αίμα αξιολογούταν συχνά με υγρά που δεν ταίριαζαν στη σύσταση του αίματος. Και αυτό έχει σημασία όχι μόνο για την απορροφητικότητα, αλλά και για την εκτίμηση της ποσότητας αίματος που χάνει μια γυναίκα κατά την περίοδο.
Η ιστορία της περιόδου, τελικά, δεν είναι μόνο ιστορία βιολογίας. Είναι και ιστορία ερευνητικών προτεραιοτήτων: τι μετρήθηκε, τι χρηματοδοτήθηκε, τι θεωρήθηκε σημαντικό και τι περίμενε.
Και ίσως αυτή να είναι η ουσία. Η περίοδος υπήρχε πάντα. Το αίμα της υπήρχε πάντα. Ο πόνος υπήρχε πάντα. Αυτό που άργησε ήταν η επιστήμη να κοιτάξει προς τα εκεί με την ίδια επιμονή. Και το ερώτημα που προκύπτει:
Πόσα θα είχαμε ήδη μάθει, αν είχαμε αποφασίσει νωρίτερα ότι αξίζει να μάθουμε;