«Γιατί δεν τα προλαβαίνω όλα;» – Η κρυφή ΔΕΠΥ που μπορεί να αποκαλύψει η μητρότητα

Υπάρχει μια στιγμή, κάπου ανάμεσα σε ένα μωρό που κλαίει, ένα γεύμα που δεν πρόλαβες να φας και μια λίστα με υποχρεώσεις που μοιάζει να μεγαλώνει από μόνη της, όπου μπορεί να περάσει από το μυαλό μιας νέας μητέρας η σκέψη: «Γιατί δεν τα καταφέρνω; Όλες οι άλλες φαίνεται να τα προλαβαίνουν». Μήπως η δυσκολία να οργανώσεις τη νέα σου ζωή δεν είναι έλλειψη προσπάθειας, αλλά κάτι που υπήρχε μέσα σου πολύ πριν γίνεις μητέρα;

Η μητρότητα φέρνει μαζί της μια πρωτόγνωρη ευθύνη, αλλά και μια καθημερινότητα που απαιτεί διαρκή οργάνωση, μνήμη, διαχείριση χρόνου, ευελιξία και συναισθηματική αντοχή. Για μια γυναίκα με αδιάγνωστη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής / Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), αυτές ακριβώς οι απαιτήσεις μπορεί να κάνουν ορατές δυσκολίες που μέχρι τότε παρέμεναν κρυμμένες πίσω από την προσαρμοστικότητα, την υπερπροσπάθεια ή τις στρατηγικές που είχε αναπτύξει για να ανταποκρίνεται.

Δεν σημαίνει ότι η γέννα προκαλεί ΔΕΠΥ. Σημαίνει ότι η μητρότητα μπορεί να αλλάξει τόσο δραστικά τις συνθήκες ζωής, ώστε μια νευροαναπτυξιακή διαφοροποίηση που υπήρχε ήδη να γίνει, για πρώτη φορά, δύσκολο να αγνοηθεί.

Δεν είναι απλώς «η κούραση της μαμάς», είναι ΔΕΠΥ

Η κούραση μετά τη γέννα είναι πραγματική και συχνά έντονη. Η έλλειψη ύπνου, οι ορμονικές μεταβολές, η σωματική ανάρρωση και η συνεχής φροντίδα ενός βρέφους επηρεάζουν τη συγκέντρωση και τη μνήμη σχεδόν κάθε νέας μητέρας. Όμως, για ορισμένες γυναίκες, η δυσκολία δεν περιορίζεται σε μια προσωρινή περίοδο εξάντλησης.

Η ΔΕΠΥ είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή που συνδέεται με επίμονες δυσκολίες στην προσοχή, την οργάνωση, τη διαχείριση του χρόνου και τον έλεγχο των παρορμήσεων. Δεν αφορά στην ευφυΐα, στην αγάπη για το παιδί ή στην ικανότητα μιας γυναίκας να γίνει καλή μητέρα. Αφορά στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ρυθμίζει και συντονίζει καθημερινές λειτουργίες.

Η έρευνα για τη ΔΕΠΥ στις ενήλικες γυναίκες δείχνει ότι η διάγνωση συχνά καθυστερεί, καθώς τα συμπτώματα μπορεί να εμφανίζονται κυρίως ως απροσεξία, αποδιοργάνωση ή εσωτερική υπερπροσπάθεια, χωρίς την πιο αναγνωρίσιμη εικόνα της υπερκινητικότητας.

Η μητρότητα, επομένως, δεν δημιουργεί απαραίτητα ένα νέο πρόβλημα. Μπορεί απλά να αφαιρεί τα στηρίγματα που επέτρεπαν στη γυναίκα να λειτουργεί μέχρι εκείνη τη στιγμή.

Η αόρατη εργασία που γίνεται ξαφνικά αδύνατο να διαχειριστείς

Πριν από το μωρό, μπορεί να υπήρχε ένα συγκεκριμένο και βολικό πρόγραμμα εργασίας, ένας σύντροφος που αναλάμβανε κάποιες πρακτικές ευθύνες, χρόνος για να ανασυνταχθείς ή η δυνατότητα να αφήσεις μια δουλειά για λίγο και να επιστρέψεις αργότερα.

Μετά τη γέννα, τα περιθώρια στενεύουν. Το μωρό χρειάζεται φροντίδα τώρα, πρέπει να θυμηθείς τα ραντεβού, να οργανώσεις τα γεύματα, να συντονίσεις τις ανάγκες του σπιτιού. Και όλα αυτά ενώ ο ύπνος είναι διακεκομμένος και η συναισθηματική σου ενέργεια περιορισμένη.

Για μια γυναίκα με ΔΕΠΥ, η συσσώρευση αυτών των απαιτήσεων μπορεί να οδηγήσει σε έντονη λειτουργική επιβάρυνση. Η δυσκολία δεν είναι ότι δεν θέλει να ανταποκριθεί, αλλά ότι οι εκτελεστικές λειτουργίες, δηλαδή η ικανότητα να ξεκινήσει, να οργανώσει, να ιεραρχήσει και να ολοκληρώσει μια εργασία, δοκιμάζονται διαρκώς.

Η σύγχρονη έρευνα για τη γονεϊκότητα και τη ΔΕΠΥ αναγνωρίζει ότι η άφιξη ενός παιδιού αυξάνει σημαντικά τις απαιτήσεις για προσοχή και εκτελεστική λειτουργία, ενώ η έλλειψη ύπνου και οι αλλαγές στη θεραπευτική φροντίδα μπορούν να επιβαρύνουν περαιτέρω την καθημερινή λειτουργικότητα.

«Πάντα ήμουν λίγο αφηρημένη»

Πολλές γυναίκες που λαμβάνουν διάγνωση στην ενήλικη ζωή ανατρέχουν στο παρελθόν τους και αναγνωρίζουν ένα γνώριμο μοτίβο:

• Ξεχνούσαν συχνά αντικείμενα, ραντεβού ή υποχρεώσεις.
• Χρειάζονταν δυσανάλογα πολλή ενέργεια για να οργανώσουν απλές καθημερινές εργασίες.
• Μπορούσαν να συγκεντρωθούν εξαιρετικά σε κάτι που τις ενδιέφερε, αλλά δυσκολεύονταν να ξεκινήσουν κάτι μονότονο.
• Ένιωθαν ότι λειτουργούν καλύτερα μόνο υπό πίεση.
• Έφταναν στην εξάντληση προσπαθώντας να φαίνονται συνεπείς και οργανωμένες.

Αυτά τα στοιχεία δεν αποτελούν από μόνα τους διάγνωση. Ωστόσο, όταν είναι επίμονα, ξεκινούν από την παιδική ηλικία και επηρεάζουν ουσιαστικά τη λειτουργικότητα, αξίζει να διερευνηθούν από ειδικό. Η ΔΕΠΥ δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά επειδή μια γυναίκα γέννησε, η διάγνωση μπορεί  να γίνει τότε πιο εμφανής.

Γιατί η ΔΕΠΥ στις γυναίκες συχνά περνά απαρατήρητη;

Για πολλά χρόνια, η δημόσια εικόνα της ΔΕΠΥ βασιζόταν κυρίως σε αγόρια με εμφανή υπερκινητικότητα και παρορμητικότητα. Αυτό δεν αποτύπωνε ολόκληρο το φάσμα της διαταραχής.

Στις γυναίκες, η απροσεξία μπορεί να είναι πιο έντονη από την υπερκινητικότητα. Παράλληλα, ορισμένες αναπτύσσουν στρατηγικές αντιστάθμισης: υπερβολική προετοιμασία, τελειομανία, αυστηρές λίστες, συνεχή έλεγχο και μια διαρκή προσπάθεια να μην απογοητεύσουν τους άλλους.

Εξωτερικά, μπορεί να φαίνονται απολύτως λειτουργικές. Εσωτερικά, όμως, η καθημερινότητα απαιτεί πολύ μεγαλύτερο κόστος.

Μια συστηματική ανασκόπηση για τη ΔΕΠΥ στις ενήλικες γυναίκες ανέδειξε ακριβώς αυτή την πολυπλοκότητα: καθυστερημένη αναγνώριση, δυσκολίες στην αυτοεκτίμηση και στις σχέσεις, αλλά και την ανακούφιση που μπορεί να φέρει μια διάγνωση όταν επιτρέπει στη γυναίκα να κατανοήσει διαφορετικά την προσωπική της ιστορία.

Η μητρότητα μπορεί να κάνει αυτές τις στρατηγικές λιγότερο αποτελεσματικές. Δεν υπάρχει πάντα χρόνος για να ελέγξεις 3 φορές την τσάντα του μωρού ή να οργανώσεις το επόμενο πρωινό με την ακρίβεια που απαιτείται. Η ζωή γίνεται πιο απρόβλεπτη  και η ανάγκη για διαρκή προσαρμογή πιο έντονη.

Ορμόνες, ύπνος και εγκέφαλος: Τι αλλάζει μετά τη γέννα;

Η περίοδος μετά τον τοκετό χαρακτηρίζεται από σημαντικές βιολογικές και ψυχολογικές μεταβολές. Οι ορμονικές διακυμάνσεις, η διακοπτόμενη ξεκούραση και οι νέες απαιτήσεις μπορούν να επηρεάσουν τη συγκέντρωση, τη μνήμη και τη ρύθμιση του συναισθήματος.

Σε γυναίκες με ΔΕΠΥ, αυτές οι μεταβολές ενδέχεται να κάνουν τα συμπτώματα πιο δύσκολα διαχειρίσιμα. Η βιβλιογραφία εξετάζει ιδιαίτερα τη σχέση ανάμεσα στις ορμονικές αλλαγές, τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων και τη θεραπευτική ανταπόκριση, συμπεριλαμβανομένης της περιόδου μετά τον τοκετό. Ωστόσο, χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να κατανοήσουμε με ακρίβεια τους μηχανισμούς και τις ατομικές διαφορές.

Αυτό έχει μια σημαντική πρακτική συνέπεια: δεν πρέπει κάθε δυσκολία συγκέντρωσης μετά τη γέννα να αποδίδεται αυτόματα στη ΔΕΠΥ. Ούτε, αντίστροφα, να απορρίπτεται ως «φυσιολογική μαμαδίστικη κούραση» όταν είναι επίμονη και σοβαρή.

Η αξιολόγηση χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη την προγεννητική και παιδική ιστορία, την ποιότητα του ύπνου, τη διάθεση, το άγχος, τις ορμονικές μεταβολές και το συνολικό πλαίσιο ζωής της γυναίκας.

Όταν η ενοχή παίρνει τη θέση της κατανόησης

«Ξεχνάω να απαντήσω σε ένα μήνυμα και μετά νιώθω ότι είμαι απαράδεκτη φίλη».

«Ξεκινάω να τακτοποιήσω το σπίτι και καταλήγω να κάνω 5 άλλα πράγματα, χωρίς να ολοκληρώσω κανένα».

«Αγαπώ το παιδί μου περισσότερο από οτιδήποτε, αλλά δυσκολεύομαι να οργανώσω ακόμα και τα βασικά».

Οι σκέψεις αυτές μπορεί να συνοδεύονται από ντροπή. Η κοινωνική προσδοκία ότι η μητέρα θα είναι διαρκώς οργανωμένη, διαθέσιμη και συναισθηματικά σταθερή αφήνει ελάχιστο χώρο για την παραδοχή της δυσκολίας.

Η ΔΕΠΥ, όμως, δεν αποτελεί αποτυχία χαρακτήρα. Η διάγνωση δεν απαλλάσσει τη γυναίκα από τις ευθύνες της, αλλά μπορεί να της προσφέρει ένα πιο ακριβές πλαίσιο για να κατανοήσει τι τη δυσκολεύει και να αναζητήσει κατάλληλες λύσεις.

Σε ποιοτικές μελέτες, γυναίκες που διαγνώστηκαν στην ενήλικη ζωή περιγράφουν συχνά την αναγνώριση της ΔΕΠΥ ως εμπειρία επικύρωσης και αυτοσυμπόνιας, μαζί με την ανάγκη να αναπτύξουν νέες στρατηγικές και να διεκδικήσουν υποστήριξη. Η αυτοσυμπόνια δεν σημαίνει παραίτηση. Σημαίνει να σταματάς να ερμηνεύεις κάθε δυσκολία ως προσωπικό ελάττωμα και να αρχίζεις να ρωτάς: «Τι θα με βοηθούσε πραγματικά;».

ΔΕΠΥ ή επιλόχεια κατάθλιψη και άγχος;

Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.

Η περίοδος μετά τον τοκετό μπορεί να συνοδεύεται από κατάθλιψη ή αγχώδεις διαταραχές, και τα συμπτώματά τους μπορεί να επικαλύπτονται με δυσκολίες που σχετίζονται με τη ΔΕΠΥ.

Η διάσπαση της προσοχής, η αίσθηση ότι δεν μπορείς να οργανωθείς, η κόπωση και η συναισθηματική υπερένταση δεν αρκούν για να ξεχωρίσουμε τη μία κατάσταση από την άλλη.

Χρειάζεται ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση.

Έρευνες δείχνουν ότι οι γυναίκες με διαγνωσμένη ΔΕΠΥ μπορεί να έχουν αυξημένο κίνδυνο για κατάθλιψη και αγχώδεις διαταραχές κατά τον πρώτο χρόνο μετά τον τοκετό. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μητέρα με ΔΕΠΥ θα εμφανίσει επιλόχεια ψυχική διαταραχή, αλλά ότι η ψυχική της υγεία χρειάζεται συστηματική προσοχή και υποστήριξη. Αν μια γυναίκα αισθάνεται επίμονη θλίψη, έντονο άγχος, απελπισία, αδυναμία να χαρεί, σοβαρή δυσκολία ύπνου ακόμη και όταν το μωρό κοιμάται ή σκέψεις ότι δεν αντέχει άλλο, είναι σημαντικό να απευθυνθεί άμεσα σε επαγγελματία ψυχικής υγείας ή γιατρό.

Σε περίπτωση σκέψεων αυτοκτονίας ή άμεσου κινδύνου, χρειάζεται επείγουσα βοήθεια.

Τι μπορεί να βοηθήσει μια νέα μητέρα με ΔΕΠΥ;

Η υποστήριξη δεν χρειάζεται να ξεκινά από την απαίτηση να γίνει πιο πειθαρχημένη, αλλά από την κατανόηση των πραγματικών της αναγκών.

1. Εξειδικευμένη αξιολόγηση

Ένας κατάλληλα εκπαιδευμένος επαγγελματίας ψυχικής υγείας μπορεί να διερευνήσει αν υπάρχει ΔΕΠΥ, ποια συμπτώματα είναι παρόντα και πώς συνδέονται με την καθημερινή λειτουργικότητα. Η αξιολόγηση δεν βασίζεται σε ένα σύντομο τεστ, αλλά σε συνολική κλινική εικόνα και ιστορικό.

2. Πρακτικές προσαρμογές στην καθημερινότητα

Μικρές, συγκεκριμένες αλλαγές μπορούν να μειώσουν το γνωστικό φορτίο:

• Ορατές λίστες με τις απολύτως απαραίτητες εργασίες.
• Υπενθυμίσεις στο κινητό για ραντεβού και φάρμακα, όταν υπάρχουν.
• Σταθερά σημεία στο σπίτι για τα αντικείμενα που χρησιμοποιούνται καθημερινά.
• Προετοιμασία των βασικών πραγμάτων από το προηγούμενο βράδυ, όταν αυτό είναι εφικτό.
• Περιορισμός των απαιτήσεων για «τέλειο» σπίτι ή άψογο πρόγραμμα.

Ο στόχος δεν είναι να χωρέσει η μητέρα σε ένα αυστηρό σύστημα, αλλά να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο που να τη διευκολύνει.

3. Δίκαιη κατανομή της φροντίδας

Η οργάνωση της οικογένειας δεν είναι αποκλειστική ευθύνη της μητέρας. Η πρακτική και συναισθηματική υποστήριξη από τον σύντροφο, την οικογένεια ή το ευρύτερο δίκτυο μπορεί να είναι καθοριστική. Η βοήθεια δεν είναι πολυτέλεια· αποτελεί μέρος της φροντίδας της μητέρας και του παιδιού.

4. Εξατομικευμένη θεραπευτική προσέγγιση

Η αντιμετώπιση της ΔΕΠΥ μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοεκπαίδευση, ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις, στρατηγικές οργάνωσης και, όπου ενδείκνυται, φαρμακευτική αγωγή. Κατά την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό, οι αποφάσεις για φάρμακα χρειάζονται εξατομικευμένη συζήτηση με τον θεράποντα ιατρό, λαμβάνοντας υπόψη τα οφέλη, τους πιθανούς κινδύνους και τις ανάγκες της μητέρας και του βρέφους.

Η διάγνωση ως αρχή μιας πιο επιεικούς καθημερινότητας

Η μητρότητα δεν χρειάζεται να γίνει μια αδιάκοπη δοκιμασία αντοχής. Και η διάγνωση της ΔΕΠΥ δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε μια νέα ταμπέλα που θα προσθέσει βάρος στη γυναίκα.

Μπορεί, αντίθετα, να λειτουργήσει ως ένας τρόπος να ξαναδιαβάσεις τη ζωή σου: τις φορές που προσπάθησες περισσότερο από όσο φαινόταν, τις δυσκολίες που έκρυψες, τις στιγμές που πίστεψες ότι δεν είσαι αρκετή.

Το να αναγνωρίσει μια γυναίκα τη ΔΕΠΥ της δεν σημαίνει ότι αλλάζει η αξία της ως μητέρας. Σημαίνει ότι ίσως αποκτά, επιτέλους, μια πιο καθαρή εικόνα για το πώς λειτουργεί και τι χρειάζεται για να ζει με λιγότερη εξάντληση …και λιγότερες ενοχές.