Άγχος, φοβίες, ξεσπάσματα: Μήπως χρειάζεται να κοιτάξουμε πέρα από το παιδί; Η ειδικός εξηγεί
Κάθε φορά που έρχεται ένας γονιός και μου λέει «το παιδί μου έχει αυτό», «κάνει εκείνο», «δεν ξέρω τι να κάνω πια μαζί του», υπάρχει μια σκέψη που επιστρέφει ξανά και ξανά μέσα μου: Δεν μπορώ να κοιτάξω μόνο το παιδί.
Δεν μπορώ να δω ένα παιδί με έντονο άγχος, φοβίες, θυμό, ξεσπάσματα, σχολική άρνηση, ψυχοσωματικά συμπτώματα ή οποιαδήποτε άλλη δυσκολία σαν να υπάρχει μόνο του μέσα σε ένα δωμάτιο.
Γιατί το παιδί δεν μεγαλώνει μόνο του.
Μεγαλώνει μαζί μας.
Μέσα στις σχέσεις μας, στον τρόπο που αγαπάμε, που θυμώνουμε, που φοβόμαστε, που βάζουμε όρια. Μέσα στις εντάσεις του σπιτιού, στις σιωπές μας, στα άγχη μας, στον τρόπο που σχετιζόμαστε με τον σύντροφό μας και στον τρόπο που σχετιζόμαστε μαζί του.
Και πολλές φορές, όταν το παιδί αρχίζει να «φωνάζει» μέσα από ένα σύμπτωμα, εμείς στεκόμαστε απέναντί του και αναρωτιόμαστε:
«Μα τι έχει;».
Θα ήθελα εκείνη τη στιγμή να τολμήσουμε να αναρωτηθούμε τα εξής:
«Τι συμβαίνει γύρω του; Τι συμβαίνει ανάμεσά μας; Και τι μπορεί να χρειάζεται να αλλάξουμε κι εμείς;».
Φυσικά και θα αξιολογήσουμε το παιδί.
Θέλω να είμαι ξεκάθαρη σε αυτό.
Όταν υπάρχει επίμονη ή έντονη συμπτωματολογία, δεν την αγνοούμε και δεν προσπαθούμε να την ερμηνεύσουμε μόνοι μας.
Απευθυνόμαστε στον κατάλληλο ειδικό.
Ανάλογα με το είδος και τη σοβαρότητα της δυσκολίας, μπορεί να χρειαστεί αξιολόγηση από παιδοψυχολόγο, παιδοψυχίατρο ή συνεργασία περισσότερων ειδικοτήτων. Και αν το παιδί χρειάζεται παρακολούθηση και ενδεδειγμένη θεραπεία, φυσικά και πρέπει να την έχει.
Αυτό όμως, για μένα, είναι η αρχή!
Γιατί με προβληματίζει βαθιά όταν όλη η οικογένεια συγκεντρώνεται γύρω από το παιδί σαν να είναι εκείνο «το πρόβλημα».
Το πηγαίνουμε στον ειδικό, περιμένουμε, ρωτάμε πώς πήγε.
Και, κάπου βαθιά μέσα μας, ελπίζουμε ότι ο ειδικός θα μας το επιστρέψει λίγο πιο ήρεμο, λίγο πιο συνεργάσιμο, χωρίς φόβους, χωρίς ξεσπάσματα, χωρίς το σύμπτωμα που αναστάτωσε την καθημερινότητά μας.
Σαν να λέμε: «Βοηθήστε το να αλλάξει».
Κι εγώ εκεί θέλω να ρωτήσω: Εμείς; Εμείς είμαστε διατεθειμένοι να αλλάξουμε;
Γιατί το παιδί μάς βλέπει. Ακόμη κι όταν νομίζουμε ότι δεν βλέπει.
Τα παιδιά παρατηρούν τα πάντα.
Όχι με τον τρόπο που τα καταλαβαίνει ένας ενήλικας. Με τον δικό τους τρόπο.
Μπορεί να μη γνωρίζουν τι σημαίνει ότι η μαμά και ο μπαμπάς έχουν απομακρυνθεί συναισθηματικά. Νιώθουν όμως την απόσταση.
Μπορεί να μην μπορούν να ονομάσουν το άγχος ενός γονιού. Ζουν όμως μέσα σε αυτό.
Μπορεί να μην καταλαβαίνουν γιατί στο σπίτι υπάρχει θυμός, ένταση ή μια διαρκής σιωπή. Το σώμα τους όμως μπορεί να το καταγράφει.
Και φυσικά δεν υποστηρίζω ότι κάθε δυσκολία ή ψυχική διαταραχή ενός παιδιού προκαλείται από τους γονείς του. Θα ήταν και επιστημονικά λάθος και βαθιά άδικο να το πούμε αυτό. Υπάρχουν βιολογικοί, νευροαναπτυξιακοί, ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες που πρέπει πάντοτε να λαμβάνονται υπόψη.
Αλλά επίσης δεν μπορώ να δεχτώ την αντίθετη υπεραπλούστευση:
Σας λέω υπεύθυνα, επιστημονικά κι εμπειρικά, όταν το παιδί παρουσιάζει ένα σύμπτωμα, το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει χρειάζεται να εκπαιδευτεί και να τροποποιήσει συμπεριφορές!
Το παιδί είναι μέρος ενός συστήματος. Και όταν ένα μέλος του συστήματος υποφέρει, χρειάζεται να κοιτάξουμε ολόκληρο το σύστημα.
Το πιο δύσκολο βλέμμα είναι αυτό προς τον εαυτό μας
Ξέρω ότι είναι πολύ πιο εύκολο να πούμε: «Το παιδί μου έχει θυμό».
Είναι πολύ δυσκολότερο να αναρωτηθούμε: Πώς εκφράζεται ο θυμός μέσα στο δικό μας σπίτι; Τι άλλο μπορεί να συμβαίνει, να υποβόσκει στην καθημερινότητά μας, να το συσσωρεύει το παιδί και να το ελφράζει έτσι;
Είναι εύκολο να πούμε: «Το παιδί μου έχει πολύ άγχος».
Πιο δύσκολο είναι να αναρωτηθούμε: Πόσο άγχος κουβαλάω εγώ και πώς το μεταφέρω, χωρίς να το θέλω, στο παιδί μου;
Είναι εύκολο να πούμε: «Δεν μπορεί να αποχωριστεί τη μαμά του».
Πολύ πιο δύσκολο: Μπορώ εγώ να αντέξω πραγματικά τον αποχωρισμό του; Ποιες άλλες σχέσεις εγγύτητας υπάρχουν μέσα στο σπίτι μας; Οχι
Και είναι εύκολο να πούμε: «Δεν ακούει όρια».
Αλλά χρειάζεται γενναιότητα για να ρωτήσουμε: Τα όριά μου είναι πράγματι σταθερά; Μήπως αλλάζουν ανάλογα με την κούραση, τις ενοχές, τον θυμό και τις αντοχές μας;
Αυτές είναι δύσκολες ερωτήσεις.
Αλλά για μένα εκεί αρχίζει η πραγματική δουλειά.
Δεν μιλάω για ενοχή. Μιλάω για ευθύνη.
Θεωρώ πολύ σημαντικό να ξεχωρίσουμε αυτές τις δύο λέξεις.
Δεν έχει κανένα θεραπευτικό νόημα να γεμίσουμε ένα γονιό με ενοχές.
Έχει όμως τεράστιο θεραπευτικό νόημα να τον βοηθήσουμε να αναλάβει την ευθύνη για ό,τι μπορεί να αλλάξει.
Να μπορέσει να πει:
«Ναι, εδώ ίσως χρειάζεται να αλλάξω κι εγώ».
«Αυτό που κάνω δεν βοηθάει».
«Αυτό είναι δικό μου άγχος, δεν είναι του παιδιού μου».
«Αυτός ο τρόπος που αντιδρώ ίσως ενισχύει το πρόβλημα».
«Αυτό το μοτίβο το έμαθα κι εγώ ως παιδί και τώρα, χωρίς να το καταλαβαίνω, το επαναλαμβάνω».
Για μένα αυτή δεν είναι παραδοχή αποτυχίας.
Είναι μία από τις πιο ουσιαστικές πράξεις γονεϊκής ευθύνης.
Γι’ αυτό θεωρώ τη συμβουλευτική γονέων τόσο σημαντική.
Δεν θέλω οι γονείς να έρχονται στη συμβουλευτική για να τους πει κάποιος 5 «σωστές τεχνικές» που θα εφαρμόσουν στο παιδί.
Θέλω να καταλάβουν τι συμβαίνει.
Να παρατηρήσουν το παιδί τους, αλλά και τον εαυτό τους δίπλα σε αυτό.
Τι μου προκαλεί αυτή η συμπεριφορά του;
Γιατί με θυμώνει τόσο;
Γιατί φοβάμαι τόσο όταν φοβάται;
Γιατί δεν αντέχω να το βλέπω να απογοητεύεται;
Γιατί υποχωρώ κάθε φορά;
Γιατί γίνομαι τόσο αυστηρός;
Τι κουβαλάω εγώ από τη δική μου ιστορία και μπαίνει, χωρίς να το αντιλαμβάνομαι, στη σχέση με το παιδί μου;
Και κάποιες φορές η συμβουλευτική γονέων θα μας οδηγήσει και σε μια ακόμη διαπίστωση:
Ότι ίσως το παιδί δεν είναι το μόνο μέλος της οικογένειας που χρειάζεται θεραπευτικό χώρο.
Μπορεί να τον χρειάζεται η μητέρα, ο πατέρας ή το ζευγάρι. Κι αυτό δεν είναι αποτυχία.
Είναι η στιγμή που σταματάμε να δείχνουμε με το δάχτυλο το παιδί και αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε τι μπορούμε να κάνουμε εμείς διαφορετικά.
Γιατί δεν γίνεται να ζητάμε μόνο από το παιδί να αλλάξει
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο που θα ήθελα να κρατήσει ένας γονιός από αυτό το κείμενο.
Δεν γίνεται να ζητάμε από ένα παιδί να ρυθμίσει τον θυμό του, όταν ζει μέσα σε ανεξέλεγκτο ή και καταπιεσμεπνο θυμό.
Δεν γίνεται να του ζητάμε να νιώσει ασφάλεια, ενώ εμείς του μεταδίδουμε συνεχώς τον φόβο μας.
Δεν γίνεται να του ζητάμε αυτονομία, όταν η δική μας αγωνία δεν του επιτρέπει να απομακρυνθεί.
Δεν γίνεται να του ζητάμε να μιλήσει για τα συναισθήματά του, όταν στο σπίτι μας κανείς δεν μιλά πραγματικά για αυτά.
Και κυρίως, δεν γίνεται να περιμένουμε από το παιδί να αλλάξει για να συνεχίσουμε εμείς να είμαστε ακριβώς ίδιοι.
Μερικές φορές το σύμπτωμα είναι ένας πολύ επώδυνος τρόπος με τον οποίο ένα παιδί μάς δείχνει ότι κάτι δεν μπορεί πια να συνεχίσει όπως πριν.
Και τότε, αντί να αναρωτηθούμε μόνο πώς θα εξαφανίσουμε το σύμπτωμα, ίσως αξίζει να σταθούμε για λίγο δίπλα του.
Να το ακούσουμε.
Και να έχουμε το θάρρος να κοιτάξουμε κατάματα όχι μόνο το παιδί μας, αλλά και τον εαυτό μας.
Να έχετε στον νου σας πως τις περισσότερες φορές, η μεγαλύτερη βοήθεια που μπορούμε να προσφέρουμε στο παιδί μας είναι να είμαστε εμείς πρόθυμοι να αλλάξουμε μαζί του.